సుందరకాండము-30; - సి.హెచ్.ప్రతాప్

మమ హీక్ష్వాకవః పూజ్యాః పరం పూజ్యతమాస్తవ |

కురుసాచివ్య మస్మాకం న నః కార్య మతిక్రమేత్ ||97||

కర్తవ్యం అకృతం కార్యం సతాం మన్యుముదీరయేత్ |

సలిలాత్ ఊర్ధ్వం ఉత్తిష్ఠ తిష్ఠత్వేష కపిస్త్వయి ||98||

అస్మాకం అతిథిశ్చైవ పూజ్యశ్చ ప్లవతాం వరః |

చామీకర మహానాభ దేవ గన్ధర్వ సేవిత ||99||

హనుమాంస్త్వయి విశ్రాంతః తతః శేషం గమిష్యతి |

స ఏష కపిశార్దూల స్త్వాముపర్యేతి వీర్యవాన్ |

కాకుత్స్థస్యానృశంస్యం చ మైథిల్యాశ్చ వివాసనమ్ ||100||

అతిథి సత్కారం – ధర్మసేవకు మైనాకుని ఆహ్వానం

సుందరకాండలో హనుమంతుని సముద్రలంఘనం ప్రతి క్షణం ఒక జీవనపాఠాన్ని అందిస్తుంది. హనుమంతుడు శ్రీరామ కార్యసిద్ధి కోసం ఆకాశమార్గంలో వేగంగా ప్రయాణిస్తుండగా, సముద్రుడు మైనాక పర్వతాన్ని పిలిచి అతనికి విశ్రాంతి కల్పించమని కోరిన ఘట్టం అత్యంత హృద్యమైనది. ఈ శ్లోకాలలో కృతజ్ఞత, ధర్మబద్ధత, అతిథి సత్కారం, సహకార భావన వంటి భారతీయ సంస్కృతి మూలసూత్రాలు అద్భుతంగా ప్రతిఫలిస్తాయి.

మమ హీక్ష్వాకవః పూజ్యాః పరం పూజ్యతమాస్తవ అనే వాక్యంలో సముద్రుడు ఇక్ష్వాకువంశంపై తన గౌరవాన్ని ప్రకటిస్తున్నాడు. ఇక్ష్వాకువంశం ధర్మపాలనకు ప్రతీకగా నిలిచిన వంశం. అలాంటి వంశానికి చెందిన శ్రీరాముని సేవకుడైన హనుమంతునికి సహాయం చేయడం ఒక పవిత్ర కర్తవ్యమని సముద్రుడు భావిస్తున్నాడు. భారతీయ సంస్కృతిలో గురువులకు, ధర్మపరులకు, ఉపకారం చేసినవారికి గౌరవం ఇవ్వడం అత్యున్నత గుణంగా పరిగణించబడింది. ఈ శ్లోకం అదే విలువను బలంగా ప్రతిబింబిస్తుంది.

కురుసాచివ్య మస్మాకం న నః కార్య మతిక్రమేత్ అనే పదబంధంలో సముద్రుడు మైనాకునికి ఒక బాధ్యతను అప్పగిస్తున్నాడు. “మన కార్యం విస్మరించకూడదు” అనే భావన ఇందులో స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. మంచి పని చేయాల్సిన సమయంలో నిర్లక్ష్యం ప్రదర్శించడం ధర్మానికి విరుద్ధం. సమాజంలో ఒక మహత్తర కార్యం జరుగుతున్నప్పుడు దానికి సహకరించడం ప్రతి ఒక్కరి బాధ్యత అని ఈ ఘట్టం తెలియజేస్తుంది.

కర్తవ్యం అకృతం కార్యం సతాం మన్యుముదీరయేత్ అనే శ్లోకం అత్యంత లోతైన సందేశాన్ని అందిస్తుంది. చేయవలసిన పనిని చేయకపోతే సజ్జనుల ఆగ్రహానికి గురికావాల్సి వస్తుందని సముద్రుడు హెచ్చరిస్తున్నాడు. ఇది కేవలం భయపెట్టే మాట కాదు; ధర్మబద్ధమైన కర్తవ్యాన్ని గుర్తుచేసే ఉపదేశం. జీవితంలో ఎన్నో సందర్భాల్లో మనం చేయగలిగిన సహాయాన్ని వాయిదా వేస్తుంటాం. కాని అవసరమైన సమయంలో చేయని సహాయం విలువ కోల్పోతుంది. ధర్మం అనేది ఆచరణలో ఉండాలి; ఆలోచనలో మాత్రమే కాదు.

సలిలాత్ ఊర్ధ్వం ఉత్తిష్ఠ తిష్ఠత్వేష కపిస్త్వయి అనే వాక్యంలో సముద్రుడు మైనాకుని సముద్రజలాలనుండి పైకి లేచి హనుమంతునికి ఆశ్రయం ఇవ్వమని కోరుతున్నాడు. ఇది కేవలం ఒక ఆహ్వానం కాదు; సేవా భావానికి ప్రతీక. అలసిపోయినవారికి విశ్రాంతి ఇవ్వడం, ప్రయాణంలో ఉన్నవారికి ఆశ్రయం కల్పించడం భారతీయ సంప్రదాయంలో గొప్ప ధర్మంగా పరిగణించబడింది.

అస్మాకం అతిథిశ్చైవ పూజ్యశ్చ ప్లవతాం వరః అనే శ్లోకంలో హనుమంతుని అతిథిగా భావిస్తున్న సముద్రుని మనసు కనిపిస్తుంది. “అతిథి దేవో భవ” అనే భారతీయ సంస్కృతి సారాంశం ఈ ఒక్క వాక్యంలో ప్రతిఫలిస్తుంది. అతిథి ఎవరైనా కావచ్చు; కాని ధర్మకార్యానికి వెళ్తున్న అతిథి మరింత గౌరవానికి పాత్రుడు. హనుమంతుడు కేవలం అతిథి మాత్రమే కాదు; ప్లవతాం వరః – వానరులలో శ్రేష్ఠుడు. అందుకే అతనికి విశేష గౌరవం ఇవ్వాలని సముద్రుడు సూచిస్తున్నాడు.

చామీకర మహానాభ దేవ గన్ధర్వ సేవిత అనే పదాలతో మైనాకుని మహిమను వర్ణిస్తున్నారు. బంగారు కాంతులతో ప్రకాశించే ఆ మహాపర్వతం దేవతలు, గంధర్వులచే సేవింపబడుతోంది. ఇంత మహిమాన్వితమైన మైనాకుడు ఇప్పుడు హనుమంతుని సేవలో భాగమవుతున్నాడు. ఇది ఒక గొప్ప సత్యాన్ని తెలియజేస్తుంది – ఎంత గొప్పవారైనా ధర్మానికి సేవ చేయడంలోనే తమ మహత్తును నిరూపిస్తారు.

హనుమాంస్త్వయి విశ్రాంతః తతః శేషం గమిష్యతి అనే వాక్యంలో హనుమంతుని పట్ల సముద్రుని ప్రేమ కనిపిస్తుంది. కొంత విశ్రాంతి తీసుకుంటే అతను మిగిలిన ప్రయాణాన్ని మరింత సులభంగా పూర్తి చేయగలడని సముద్రుడు భావిస్తున్నాడు. జీవితంలో కూడా ఇదే సత్యం. అలసిపోయిన వారికి కొంత ప్రోత్సాహం, విశ్రాంతి, ఆదరణ లభిస్తే వారు మరింత గొప్ప కార్యాలను సాధించగలరు.

కాకుత్స్థస్యానృశంస్యం చ మైథిల్యాశ్చ వివాసనమ్ అనే వాక్యం ఈ ప్రయాణం వెనుక ఉన్న గొప్ప లక్ష్యాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. శ్రీరాముని దయాగుణం, సీతాదేవి వియోగవేదన హనుమంతుని ప్రయాణానికి మూలకారణాలు. ఇది కేవలం ఒక దూత ప్రయాణం కాదు; ధర్మాన్ని స్థాపించేందుకు, బాధను తొలగించేందుకు జరుగుతున్న మహత్తర యజ్ఞం.

సుందరకాండలోని ఈ ఘట్టం మనిషికి ఎన్నో విలువలను నేర్పిస్తుంది. అతిథిని గౌరవించడం, ఉపకారం గుర్తుంచుకోవడం, ధర్మపక్షాన నిలవడం, అవసరమైన సమయంలో సహాయం చేయడం వంటి గుణాలు సమాజాన్ని ఉన్నత స్థితికి తీసుకువెళ్తాయి. హనుమంతునికి సముద్రుడు, మైనాకుడు చేసిన సేవ మనిషి జీవితంలో సహకారం ఎంత గొప్పదో తెలియజేస్తుంది. ధర్మకార్యానికి తోడ్పడిన ప్రతి శక్తి చరిత్రలో చిరస్థాయిగా నిలుస్తుందని ఈ శ్లోకాలు ప్రకటిస్తున్నాయి.