ప్రాసమంజరి : ప్రాసల పలుకుల్లో జీవన తత్వం: - — డా. ఇడికోజు శ్రీనివాసాచారి-అధ్యాపకుడు • విమర్శకుడు • సాహిత్య విశ్లేషకుడు

డా.ధనాశి ఉషారాణి 

 తెలుగు సాహిత్య చరిత్ర అనేది అనేక ప్రక్రియల పరిణామ క్రమం. ప్రతి యుగం తన భావజాలానికి, సామాజిక అవసరాలకు, భాషా వికాసానికి అనుగుణంగా కొత్త సాహిత్య రూపాలను సృష్టించుకుంది. శతకాలు, ప్రబంధాలు, గేయాలు, స్వేచ్ఛా కవిత్వం, వచన కవిత్వం వంటి ప్రక్రియలు తెలుగు భాషకు అపూర్వమైన సాహిత్య వైభవాన్ని అందించాయి. కాలానుగుణంగా సాహిత్యం మారుతూ వచ్చినప్పటికీ, పద్యకవిత్వం మాత్రం తెలుగు భాషా హృదయ స్పందనగా నిలిచింది. అలాంటి పద్యసాహిత్య సంప్రదాయానికి ఆధునిక భావజాలాన్ని జోడిస్తూ రూపొందిన నూతన సాహిత్య పద్య ప్రక్రియే డా. ధనాశి ఉషారాణి గారి “ప్రాసమంజరి.”
ప్రాసమంజరి అనేది కేవలం పద్యాల సమాహారం మాత్రమే కాదు; అది భావజీవితానికి ప్రతిబింబం, మానవీయ విలువలకు మార్గదర్శకం, భక్తి–నీతి–సామాజిక చైతన్యాల సమన్వయం. ఈ పద్యాలను చదువుతున్నప్పుడు ఒక సున్నితమైన హృదయం, జీవితం పట్ల లోతైన అవగాహన, సమాజం పట్ల బాధ్యత, మానవత్వం పట్ల నిబద్ధత పాఠకునికి అనుభూతి అవుతాయి. రచయిత్రి పద్యాలను కేవలం ఛందోబద్ధమైన వాక్యాలుగా రాయలేదు; వాటిని జీవనానుభవాలుగా మలిచారు.
ఈ పద్యసంపుటిలో ప్రధానంగా కనిపించే అంశం జీవన తత్వం. “జీవితం” అనే భావాన్ని రచయిత్రి అనేక కోణాలలో ఆవిష్కరించారు. జీవితం అనేది కేవలం సుఖాల సమాహారం కాదని, అది సుఖ–దుఃఖాల సమ్మేళనం అని ఆమె పదేపదే గుర్తుచేస్తారు. ప్రేమ, అనురాగం, కష్టం, నష్టం, ఆశ, నిరాశ, బాధ, ఆనందం—ఇవి అన్నీ కలిసి జీవన ప్రయాణాన్ని నిర్మిస్తాయని తెలిపే భావాలు పద్యాలలో స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి. ఈ తాత్విక దృక్పథం పాఠకునిలో ఆత్మపరిశీలనకు దారి తీస్తుంది. జీవితాన్ని ఆశావాద దృక్పథంతో చూడాలని, ప్రతికూల పరిస్థితుల మధ్య కూడా మానవీయ విలువలను కోల్పోకూడదని రచయిత్రి సూచిస్తారు.
ప్రాసమంజరిలోని పద్యాలలో మానవతా దృక్పథం అత్యంత ప్రధానంగా కనిపిస్తుంది. సమాజంలో పెరుగుతున్న స్వార్థం, అసహనం, హింస, విభేదాల మధ్య మానవీయ విలువలను నిలబెట్టే ప్రయత్నం రచయిత్రి పద్యాలలో స్పష్టమవుతుంది. దయ, కరుణ, సహనం, పరస్పర గౌరవం, సేవాభావం వంటి విలువలను ఆమె పదేపదే ప్రస్తావించారు. “మనిషి తన కోసం మాత్రమే కాదు, సమాజం కోసం కూడా జీవించాలి” అనే భావం మొత్తం పద్యసంపుటి అంతటా అంతర్లీనంగా ప్రవహిస్తుంది. మానవుడి జీవితానికి అసలు అర్థం పరస్పర సహకారంలోనే ఉందని రచయిత్రి సూచించారు.
ఈ పద్యాలలో కనిపించే మరో ముఖ్యమైన అంశం సామాజిక చైతన్యం. సమాజంలో ఉన్న అసమానతలు, మానవ సంబంధాలలో వస్తున్న దూరం, విలువల క్షీణత, నైతికత లోపం వంటి సమస్యలపై రచయిత్రి స్పందించారు. సమాజంలో శాంతి నెలకొనాలని, మానవులు పరస్పరం ప్రేమతో జీవించాలని, ద్వేషాలకు బదులుగా సహకార భావన పెరగాలని సూచించే పద్యాలు ఎంతో ఆలోచనాత్మకంగా ఉన్నాయి. ఈ దృక్పథం వల్ల ప్రాసమంజరి కేవలం వ్యక్తిగత అనుభూతుల కవిత్వంగా కాకుండా, సమాజానికి అవసరమైన సాహిత్య ప్రక్రియగా నిలుస్తుంది.
భక్తి తత్వం కూడా ఈ పద్యసంపుటిలో ప్రధానమైన అంశంగా కనిపిస్తుంది. శైవ, వైష్ణవ భక్తి సంప్రదాయాల ప్రభావం ఈ పద్యాలలో స్పష్టంగా దర్శనమిస్తుంది. దేవుని ఆరాధనను రచయిత్రి కేవలం ఆచార పరిమితిలో చూపకుండా, అంతరంగ పవిత్రతతో అనుసంధానించారు. భక్తి అనేది మానవుని ఆత్మశుద్ధికి మార్గమని, ధర్మబద్ధమైన జీవన విధానానికి ఆధారం అని తెలిపే భావాలు ఈ పద్యాలలో విస్తృతంగా కనిపిస్తాయి. శివారాధన, విష్ణుభక్తి, దైవస్మరణ వంటి అంశాలను రచయిత్రి ఎంతో సరళమైన భాషలో వ్యక్తీకరించారు. భక్తి పద్యాల్లోని భాషా మాధుర్యం పాఠకునికి ఆధ్యాత్మిక ప్రశాంతతను కలిగిస్తుంది.
ప్రాసమంజరిలో నీతి బోధనకు సంబంధించిన అంశాలు కూడా విశేష ప్రాధాన్యాన్ని పొందాయి. యువతలో క్రమశిక్షణ, పెద్దల పట్ల గౌరవం, సత్యనిష్ఠ, సేవాభావం, ధర్మబద్ధత వంటి విలువలను పెంపొందించాల్సిన అవసరాన్ని రచయిత్రి సూటిగా తెలియజేశారు. సమాజ నిర్మాణంలో విలువల ప్రాధాన్యతను గుర్తుచేస్తూ, మానవుడు తన ప్రవర్తన ద్వారా సమాజానికి ఆదర్శంగా నిలవాలని సూచించారు. ఈ పద్యాలు కేవలం చదవడానికి మాత్రమే కాకుండా ఆచరణలో పెట్టదగిన జీవన మార్గదర్శకాలుగా కనిపిస్తాయి.
ఈ పద్యాలలో కనిపించే మరో ప్రత్యేకత భావసరళి. ఆధునిక సాహిత్యంలో అనేక రచనలు క్లిష్టమైన భావనలతో, సంక్లిష్ట భాషతో సాధారణ పాఠకునికి దూరమవుతున్న సందర్భంలో, డా. ధనాశి ఉషారాణి గారు సరళమైన, సహజమైన భాషను వినియోగించడం విశేషం. భావస్పష్టతకు, పాఠక అనుభూతికి, సందేశాత్మకతకు ఆమె ప్రాధాన్యత ఇచ్చారు. అందువల్ల ఈ పద్యాలు చదివిన వెంటనే పాఠకుని హృదయాన్ని తాకగలుగుతున్నాయి.
భాషా మాధుర్యం కూడా ఈ ప్రక్రియకు ప్రధాన బలం. పద్యాలలోని ప్రాస, లయ, పదసౌందర్యం వాటికి గేయతను, శ్రావ్యతను అందించాయి. చదివినప్పుడు సహజమైన సంగీతాత్మక అనుభూతి కలుగుతుంది. పద్యాల నిర్మాణంలో కనిపించే ఈ లయబద్ధత వల్ల పాఠకుడు పద్యాన్ని కేవలం చదవడమే కాకుండా అనుభూతి చెందగలుగుతున్నాడు.
ప్రాసమంజరిలోని పద్యాలను సమగ్రంగా పరిశీలించినప్పుడు రచయిత్రి అంతర్ముఖ ప్రపంచం మన ముందుకు వస్తుంది. జీవితం పట్ల ఆశావాద దృక్పథం, మానవత్వం పట్ల నిబద్ధత, భక్తి పట్ల విశ్వాసం, సమాజం పట్ల బాధ్యత—ఈ నాలుగు ప్రధాన మూలాలు మొత్తం పద్యసంపుటిని ఆధారపడి నిలబెడుతున్నాయి. ఈ భావసంపదే ప్రాసమంజరిని ఒక ప్రత్యేకమైన సాహిత్య ప్రక్రియగా నిలబెడుతోంది.
ప్రస్తుతం సాహిత్యం వినోదానికి పరిమితమవుతున్న సమయంలో విలువలను, మానవత్వాన్ని, భక్తిని, నీతిని, సామాజిక చైతన్యాన్ని పాఠకునికి అందించే కృతులు చాలా అవసరం. ఆ అవసరాన్ని ప్రాసమంజరి కొంతవరకు నెరవేర్చిందని చెప్పవచ్చు. ఈ పద్యాలు పాఠకునిలో ఆలోచనను రేకెత్తించడమే కాకుండా, జీవన విలువల పట్ల అవగాహనను పెంపొందిస్తాయి. విద్యార్థులకు, సాహిత్యాభిమానులకు, పద్యరచనపై ఆసక్తి ఉన్నవారికి, భక్తి–నీతి సాహిత్యాన్ని ఇష్టపడే పాఠకులకు ఈ కృతి ఎంతో ఉపయోగకరంగా ఉంటుంది.
తెలుగు సాహిత్య ప్రక్రియల విస్తరణలో డా. ధనాశి ఉషారాణి గారి ఈ సాహిత్య ప్రయోగం అభినందనీయం. సంప్రదాయ పద్య ఛాయలను ఆధునిక భావజాలంతో మేళవిస్తూ రూపొందిన ప్రాసమంజరి భవిష్యత్తులో తెలుగు సాహిత్యంలో ప్రత్యేక స్థానం సంపాదించగల సామర్థ్యాన్ని కలిగి ఉంది. ఈ ప్రక్రియ మరింత విస్తృత పాఠకాదరణ పొందాలని, తెలుగు పద్యసాహిత్యంలో ఒక ప్రత్యేక ముద్ర వేయాలని హృదయపూర్వకంగా ఆకాంక్షిస్తున్నాను.

డా.ధనాశి ఉషారాణి