అవిశ్రాంతి: సి.హెచ్.ప్రతాప్

సుందరకాండ — అథ షష్టస్సర్గః

తథా చేంద్రజితోవేశ్మ జగామ హరియూధపః |

జంబుమాలే స్సుమాలేశ్చ జగామ హరిసత్తమః || 21 ||

రశ్మికేతోశ్చ భవనం సూర్యశత్రోస్తథైవ చ |

వజ్రకాయస్య చ తథా పుప్లువే స మహాకపిః || 22 ||

ధూమ్రాక్షస్య చ సంపాతేః భవనం మారుతాత్మజః |

విద్యుద్రూపస్య భీమస్య ఘనస్య విఘనస్య చ || 23 ||

శుకనాసస్య వక్రస్య శఠస్య వికటస్య చ |

బ్రహ్మకర్ణస్య దంష్ట్రస్య రోమశస్య చ రక్షసః || 24 ||

లంకానగరంలో సీతామాత జాడ కోసం హనుమంతుడు సాగిస్తున్న అన్వేషణ మరింత విస్తరిస్తోంది. రావణుని సేనలోని ప్రముఖ రాక్షసుల నివాసాలు, వారి భవనాలు, నగరంలోని ముఖ్య ప్రదేశాలు—ఏ ఒక్కదానినీ వదిలిపెట్టకుండా మారుతిపుత్రుడు పరిశీలిస్తున్నాడు. సీతాదేవి ఎక్కడ ఉన్నారో తెలుసుకోవాలనే మహత్తర లక్ష్యం ముందు ఆయనకు దూరం, అలసట, ప్రమాదం ఏవీ అడ్డంకులు కావడం లేదు.

ఈ శ్లోకాలలో హనుమంతుడు మొదట ఇంద్రజిత్తు నివాసానికి వెళ్తాడు. అనంతరం జంబుమాలి, సుమాలి, రశ్మికేతు, సూర్యశత్రువు, వజ్రకాయుడు వంటి రాక్షసుల గృహాలను పరిశీలిస్తాడు. ఆ తర్వాత ధూమ్రాక్షుడు, సంపాతి, విద్యుద్రూపుడు, భీముడు, ఘనుడు, విఘనుడు మొదలైన రాక్షసుల నివాసాలను అన్వేషిస్తాడు. చివరగా శుకనాసుడు, వక్రుడు, శఠుడు, వికటుడు, బ్రహ్మకర్ణుడు, దంష్ట్రుడు, రోమశుడు వంటి రాక్షసుల గృహాల వైపుకూ వెళ్తాడు.

ఇక్కడ వాల్మీకి మహర్షి వరుసగా అనేక పేర్లను ప్రస్తావించడం ద్వారా లంక యొక్క విశాలతను, రాక్షసుల బలాన్ని, హనుమంతుడి అన్వేషణ విస్తృతిని మన కళ్లముందు నిలుపుతారు. లంకలోని ప్రతి ముఖ్యమైన ప్రాంతాన్ని పరిశీలించాల్సిన బాధ్యతను హనుమంతుడు ఎంత తీవ్రంగా స్వీకరించాడో ఈ వర్ణన తెలియజేస్తుంది.

అయితే ఈ శ్లోకాల అసలు సందేశం పేర్ల జాబితాలో లేదు. లక్ష్యం కోసం చేసే ప్రయత్నం ఎంత విస్తృతంగా ఉండాలో హనుమంతుడి ప్రవర్తన మనకు బోధిస్తుంది. ఒకటి రెండు ప్రదేశాలు చూసి సీత కనిపించలేదని వెనుదిరగడం ఆయన స్వభావం కాదు. ప్రతి అవకాశం పరిశీలించాలి, ప్రతి మార్గాన్ని పరీక్షించాలి, ఫలితం రాకపోయినా తదుపరి ప్రయత్నాన్ని కొనసాగించాలి—ఇదే ఆయన విధానం.

ఇది ఆధునిక జీవితానికీ అత్యంత ప్రాసంగికమైన పాఠం. ఉద్యోగం, విద్య, వ్యాపారం, పరిశోధన, వ్యక్తిగత లక్ష్యం—ఏ రంగమైనా తొలి ప్రయత్నంలోనే ఫలితం రావచ్చు; రాకపోవచ్చు. కానీ ఒక ప్రయత్నం విఫలమైందని లక్ష్యాన్ని విరమించుకోవడం విజయం సాధించే మార్గం కాదు. విధానం మార్చవచ్చు; దిశ మార్చవచ్చు; వ్యూహాన్ని సవరించవచ్చు; కానీ ధర్మబద్ధమైన లక్ష్యాన్ని మాత్రం విడిచిపెట్టకూడదు.

హనుమంతుడి అన్వేషణలో మరో విశిష్టత క్రమశిక్షణ. ఆయన యాదృచ్ఛికంగా తిరగడం లేదు. ఒక ప్రాంతం తర్వాత మరొక ప్రాంతాన్ని పరిశీలిస్తూ, అవకాశాలను క్రమంగా తగ్గించుకుంటూ ముందుకు సాగుతున్నాడు. ఇది సమస్య పరిష్కారంలో ఎంతో ముఖ్యమైన పద్ధతి. సమస్య ఎంత పెద్దదైనా దానిని చిన్న చిన్న భాగాలుగా విభజించి, ఒక్కొక్కటిగా పరిశీలిస్తే పరిష్కారానికి చేరువ కావచ్చు.

అలాగే ఆయనకు ఎదురయ్యే ప్రతి భవనం ఒక కొత్త ఆశకు ప్రతీక. అక్కడ సీత కనిపించకపోయినా నిరాశకు లోనుకాడు. ఫలితం రాకపోవడం ప్రయత్నానికి ముగింపు కాదు; తదుపరి ప్రయత్నానికి సమాచారం. ఈ దృక్పథమే హనుమంతుడి మహత్తును తెలియజేస్తుంది.

మన జీవితంలో కూడా కొన్ని సందర్భాల్లో మన ప్రయత్నాలు వరుసగా విఫలమవుతాయి. అప్పుడు మనలో సందేహం, నిరాశ, భయం కలగవచ్చు. అలాంటి సమయంలో హనుమంతుడి అన్వేషణను స్మరించుకోవాలి. లక్ష్యం పవిత్రమైనదైతే, ప్రయత్నం నిజాయితీతో ఉంటే, ఓర్పు తోడైతే మార్గం తప్పక కనిపిస్తుంది.

హనుమంతుడి ప్రతి దూకుడు మనకు ఒక గొప్ప సందేశం—విజయం కనిపించకపోయినా అన్వేషణ ఆపకూడదు. ఎందుకంటే మనం వెదుకుతున్నది ఇంకా దొరకలేదని మాత్రమే; అది అసలు లేదని కాదు. పట్టుదలతో కొనసాగిన ప్రయత్నమే చివరకు విజయానికి దారి చూపుతుంది.