పంచభూతాల సమతుల్యతే యోగం సందేశం: సి.హెచ్.ప్రతాప్

 ప్రపంచం నేడు ఎదుర్కొంటున్న అతిపెద్ద సవాళ్లలో పర్యావరణ సంక్షోభం, జీవనశైలి వ్యాధులు, మానసిక ఒత్తిడి ప్రధానమైనవి. ప్రకృతికి దూరమవుతున్న కొద్దీ మనిషి ఆరోగ్యపరంగా, మానసికంగా, సామాజికంగా మూల్యాన్ని చెల్లించుకోవాల్సి వస్తోంది. ఇలాంటి సమయంలో యోగం కేవలం వ్యాయామ పద్ధతిగా కాకుండా, ప్రకృతి తత్వాన్ని మానవ జీవితంతో అనుసంధానించే సమగ్ర జీవన విధానంగా ప్రపంచ దృష్టిని ఆకర్షిస్తోంది.
భారతీయ ఋషులు వేల సంవత్సరాల క్రితమే మానవుడు ప్రకృతికి వేరైన అస్తిత్వం కాదని, ప్రకృతిలో అంతర్భాగమని బోధించారు. పంచభూతాలైన భూమి, జలం, అగ్ని, వాయు, ఆకాశాల సమ్మేళనమే ఈ విశ్వమని, అదే తత్వం మానవ శరీరంలోనూ నిండి ఉందని వివరించారు. ఉపనిషత్తులలోని “యథా పిండే తథా బ్రహ్మాండే” అనే వాక్యం ఈ సత్యాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది. అంటే వ్యక్తిలో ఉన్నది విశ్వంలోనూ ఉంటుంది; విశ్వంలో ఉన్నది వ్యక్తిలోనూ ఉంటుంది.
భగవద్గీతలో శ్రీకృష్ణుడు “భూమిరాపోఽనలో వాయుః ఖం మనో బుద్ధిరేవ చ” అని పేర్కొంటూ ప్రకృతి యొక్క మూల స్వరూపాలను వివరించారు. యోగశాస్త్రం ఈ పంచభూతాల మధ్య సమతుల్యతను సాధించే మార్గాన్ని చూపుతుంది. శరీరం, మనస్సు, ప్రాణశక్తి సమన్వయంతోనే సంపూర్ణ ఆరోగ్యం సాధ్యమని యోగం బోధిస్తుంది.
యోగంలో పంచప్రాణాల భావనకు ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఉంది. ప్రాణ, అపాన, సమాన, ఉదాన, వ్యాన అనే ఐదు ప్రాణవాయువులు శరీరంలోని జీవక్రియలను నియంత్రిస్తాయని భారతీయ తత్వశాస్త్రం చెబుతుంది. ఈ శక్తులు సమతుల్యంగా పనిచేసినప్పుడే శారీరక, మానసిక ఆరోగ్యం నిలకడగా ఉంటుంది. ప్రాణాయామం, ధ్యానం వంటి యోగ సాధనలు ఈ ప్రాణశక్తులను సమన్వయం చేస్తాయి. అందుకే యోగాన్ని శరీరాన్ని మాత్రమే కాదు, జీవశక్తిని సంస్కరించే ప్రక్రియగా భావిస్తారు.
పతంజలి మహర్షి “యోగశ్చిత్తవృత్తి నిరోధః” అని నిర్వచించిన యోగం మనస్సు చంచలత్వాన్ని అదుపులోకి తెచ్చే సాధన. ఆధునిక జీవితంలో పెరుగుతున్న ఒత్తిడి, ఆందోళన, నిరాశ వంటి సమస్యలకు యోగం ఒక సహజ పరిష్కారంగా నిలుస్తోంది. ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థ కూడా మానసిక ఆరోగ్య పరిరక్షణలో యోగం పాత్రను గుర్తించింది.
యోగం వ్యక్తిగత ఆరోగ్యానికి మాత్రమే పరిమితం కాదు. అది ప్రకృతి పట్ల బాధ్యతను కూడా నేర్పుతుంది. యోగ సాధకుడు తన శ్వాసను గౌరవిస్తాడు; నీటిని, భూమిని, గాలిని పవిత్రంగా భావిస్తాడు. ప్రకృతిని దోపిడీ చేయకుండా, దానితో సామరస్యంగా జీవించే దృక్పథాన్ని అలవర్చుకుంటాడు. అందుకే యోగం పర్యావరణ పరిరక్షణకు ఒక సాంస్కృతిక ఉద్యమంగా కూడా చూడవచ్చు.
స్వామి వివేకానంద ఒక సందర్భంలో “ప్రతి మనిషిలో అనంత శక్తి నిద్రిస్తోంది; దానిని మేల్కొలిపే సాధనే యోగం” అని అన్నారు. అదే విధంగా ప్రధానమంత్రి నరేంద్ర మోదీ యోగాన్ని “మనిషి మరియు ప్రకృతి మధ్య సమతుల్యతను నెలకొల్పే జీవన విధానం”గా అభివర్ణించారు. ఈ రెండు వ్యాఖ్యలు యోగం యొక్క విస్తృత పరిమాణాన్ని తెలియజేస్తాయి.
అంతర్జాతీయ యోగా దినోత్సవం సందర్భంగా యోగాన్ని కేవలం ఆసనాల ప్రదర్శనగా కాకుండా, ప్రకృతి–మానవ సంబంధాన్ని పునరుద్ధరించే జీవన తత్వంగా అర్థం చేసుకోవాల్సిన అవసరం ఉంది. పంచభూతాల నుంచి పంచప్రాణాల వరకు విస్తరించిన ఈ భారతీయ జ్ఞాన సంపద వ్యక్తి ఆరోగ్యాన్ని, సమాజ శ్రేయస్సును, ప్రకృతి సమతుల్యతను ఒకేసారి సాధించే మార్గాన్ని సూచిస్తోంది. నేటి ప్రపంచానికి అవసరమైనది సాంకేతిక ప్రగతితో పాటు ప్రకృతి పట్ల గౌరవం కూడా. ఆ రెండింటి మధ్య వారధిగా నిలిచేది యోగమే.