అంతఃపురం: - సి.హెచ్.ప్రతాప్

సుందరకాండ — అథ షష్టస్సర్గః

రావణస్యోపశాయిన్యో దదర్శ హరిసత్తమః |

విచరన్ హరిశార్దూలో రాక్షసీర్వికృతేక్షణః || 29 ||

శూలముద్గరహస్తాశ్చ శక్తితోమరధారిణీః |

దదర్శ వివిధాన్ గుల్మాన్ తస్య రక్షఃపతేర్గృహే || 30 ||

రాక్షసాంశ్చ మహాకాయాన్ నానా ప్రహరణోద్యతాన్ |

రక్తాన్ శ్వేతాన్ సితాంశ్ఛైవ హరీంశ్చాపి మహాజవాన్ || 31 ||

కులీనాన్ రూపసంపన్నాన్ గజాన్పరగజారుజాన్ |

నిష్టితాన్ గజశిక్షయాం ఐరావతసమాన్యుధి || 32 ||

సీతాదేవి కోసం లంకానగరంలోని అనేక ప్రదేశాలను పరిశీలించిన హనుమంతుడు చివరకు రావణుని నివాసానికి చేరుకున్నాడు. అక్కడ ఆయనకు కనిపించిన దృశ్యాలు లంకాధిపతి యొక్క అపారమైన భౌతిక వైభవంతో పాటు, దానికి వెన్నుదన్నుగా నిలిచిన సైనిక శక్తిని కూడా తెలియజేస్తాయి. సీతామాత జాడ కోసం వచ్చిన హనుమంతుడి దృష్టి మాత్రం ఈ వైభవానికి ఆకర్షితమవకుండా తన లక్ష్యంపైనే నిలిచి ఉంది.

రావణుని అంతఃపుర పరిసరాల్లో అనేక రాక్షస స్త్రీలు సంచరిస్తూ కనిపించారు. వారి రూపాలు భయంకరంగా ఉన్నాయి. వారు కేవలం పరిచారికలు మాత్రమే కాదు; అవసరమైతే అంతఃపురాన్ని రక్షించగలిగే విధంగా అక్కడ భద్రతా వ్యవస్థ కూడా ఏర్పాటు చేయబడింది. శూలాలు, గదలు, శక్తులు, తోమరాలు వంటి వివిధ ఆయుధాలను ధరించిన రాక్షసుల సమూహాలు రావణుని భవనాన్ని కాపాడుతున్నట్లు హనుమంతుడు గమనించాడు.

ఈ వర్ణన ద్వారా వాల్మీకి మహర్షి ఒక ముఖ్యమైన విషయాన్ని స్పష్టం చేస్తున్నారు. అధికారం పెరిగినకొద్దీ భద్రతా వ్యవస్థ కూడా విస్తరిస్తుంది. రావణుడు సాధారణ రాజు కాదు; అనేక శక్తులను తన ఆధీనంలో ఉంచుకున్న లంకాధిపతి. అందువల్ల అతని నివాసం చుట్టూ పటిష్ఠమైన రక్షణ ఉండటం సహజమే. కానీ ఇంతటి భద్రత ఉన్న ప్రదేశంలోనూ హనుమంతుడు తన లక్ష్యాన్ని సాధించేందుకు ప్రవేశించడం ఆయన ధైర్యానికి నిదర్శనం.

అక్కడ మహాకాయులైన అనేక రాక్షస యోధులను కూడా హనుమంతుడు చూస్తాడు. వారు వివిధ ఆయుధాలను ధరించి యుద్ధానికి సిద్ధంగా ఉన్నారు. వారి శరీర నిర్మాణం, ఆయుధ సామర్థ్యం, అప్రమత్తత—ఇవన్నీ రావణుని సైనిక బలాన్ని సూచిస్తున్నాయి. అయినప్పటికీ హనుమంతుడు భయపడడు. ఎందుకంటే ఆయనకు తన శారీరక బలం కంటే తన లక్ష్యంపై ఉన్న విశ్వాసం గొప్పది.

ఈ శ్లోకాలలో గుర్రాలు, ఏనుగుల ప్రస్తావన కూడా ప్రత్యేకంగా కనిపిస్తుంది. వివిధ వర్ణాలకు చెందిన వేగవంతమైన గుర్రాలు, వంశపారంపర్యంగా విలువైన ఏనుగులు, యుద్ధంలో శత్రు ఏనుగులను ఎదుర్కొనేలా ప్రత్యేక శిక్షణ పొందిన గజాలు అక్కడ ఉన్నాయి. వాటి యుద్ధ శిక్షణను మహర్షి ఐరావతంతో పోల్చడం ద్వారా లంక సైనిక వైభవాన్ని మరింత ప్రభావవంతంగా చిత్రించారు.

కానీ ఈ భౌతిక శక్తి మొత్తం ఒక కీలకమైన ప్రశ్నను ముందుకు తెస్తుంది—సైనిక బలం ఉన్నంత మాత్రాన రాజ్యం నిజంగా బలమైనదేనా? రావణుడి వద్ద సంపద ఉంది, సైన్యం ఉంది, ఆయుధాలు ఉన్నాయి, శిక్షణ పొందిన జంతువులు ఉన్నాయి. అయినప్పటికీ అతని పాలన ధర్మానికి విరుద్ధమైన నిర్ణయంతో సంక్షోభంలో పడింది. అంటే రాజ్యానికి నిజమైన రక్షణ కేవలం కోటలు, ఆయుధాలు, సైన్యం వల్ల కాదు; న్యాయం, ధర్మం, ప్రజల విశ్వాసం వల్ల కూడా వస్తుంది.

హనుమంతుడి ప్రవర్తన మరో గొప్ప సందేశాన్ని ఇస్తుంది. చుట్టూ ఎంత వైభవం ఉన్నా, ఎంతటి భద్రత ఉన్నా, ఆయన తన బాధ్యతను మరచిపోలేదు. లక్ష్యం స్పష్టంగా ఉన్న వ్యక్తి ఆకర్షణలకు లొంగడు; భయపెట్టే పరిస్థితులకు వెనుకాడడు.

ఈ ఘట్టం మనకు చెబుతున్నది—బాహ్య శక్తి ఎంత ఉన్నా, అంతర్గత ధర్మబలం లేకపోతే అది శాశ్వత విజయాన్ని ఇవ్వదు. సంపదకు విలువ ఉంటుంది; శక్తికి ప్రయోజనం ఉంటుంది; కానీ వాటిని సద్వినియోగం చేసే నీతి ఉన్నప్పుడే వాటికి సార్థకత ఉంటుంది. హనుమంతుడి అన్వేషణ మనకు లక్ష్యనిబద్ధతను, రావణుని వైభవం ధర్మరహిత శక్తి పరిమితిని గుర్తుచేస్తాయి.