రుద్రతత్వం; - సి.హెచ్.ప్రతాప్

 భాగవతం తృతీయ స్కంధం  

భాగవత తృతీయ స్కంధంలోని ఈ ఘట్టం రుద్రుడి అవతరణను, ఆయనకు బ్రహ్మదేవుడు నిర్దేశించిన స్థానాలను వివరిస్తుంది. అయితే దీని అంతరార్థం అంతకంటే విశాలమైనది. మనిషి హృదయంలో పుట్టే కోపం ఎలా ఇంద్రియాల ద్వారా వ్యక్తమవుతుంది? ప్రకృతిలోని ఉగ్రశక్తులతో దానికి ఉన్న ప్రతీకాత్మక సంబంధం ఏమిటి? ఆ శక్తిని ఎలా నియంత్రించి సత్ప్రయోజనానికి మళ్లించాలి? అనే ప్రశ్నలకు ఈ కథనం లోతైన ఆధ్యాత్మిక దృష్టిని అందిస్తుంది.
బ్రహ్మదేవుని కోపం నుంచి నీలలోహితుడైన రుద్రుడు అవతరించినట్లు భాగవతం చెబుతుంది. అనంతరం బ్రహ్మదేవుడు రుద్రుడికి హృదయం, ఇంద్రియాలు, ప్రాణవాయువు, ఆకాశం, వాయువు, అగ్ని, నీరు, భూమి, సూర్యుడు, చంద్రుడు, తపస్సు వంటి స్థానాలను నిర్దేశిస్తాడు. ఈ వర్ణనలో రుద్రతత్వం ఒక వ్యక్తి లేదా ఒక ప్రాంతానికే పరిమితమైనది కాదని, అంతరంగ భావోద్వేగాల నుంచి ప్రకృతిలోని ఉగ్రశక్తుల వరకు విస్తరించిన ఒక శక్తిగా ప్రతీకాత్మకంగా చూపబడుతుంది.
అందులో మొదటి స్థానం హృదయం. ఎందుకంటే కోపం బయట కనిపించే ముందు మనలో పుడుతుంది. ఒక కోరిక నెరవేరకపోవచ్చు. మన మాటకు విలువ ఇవ్వకపోవచ్చు. మనకు అన్యాయం జరిగిందని అనిపించవచ్చు. ఆ అసంతృప్తి క్రమంగా ఆవేశంగా మారుతుంది. ఆ ఆవేశం అదుపు తప్పితే కోపంగా రూపాంతరం చెందుతుంది.
అందుకే కోపాన్ని కేవలం బయటకు కనిపించే ప్రవర్తనగా చూడటం సరిపోదు. దాని మూలాన్ని మన హృదయంలోనే గుర్తించాలి.
కోపం పుట్టిన క్షణంలో దాన్ని గుర్తించగలిగినవాడు తనను తాను రక్షించుకున్నట్లే.
హృదయంలో పుట్టిన కోపం ఇంద్రియాల ద్వారా బయటకు వస్తుంది. కళ్లలో ఎర్రదనం కనిపిస్తుంది. మాటల్లో కఠినత్వం పెరుగుతుంది. చేతులు బిగుస్తాయి. శరీర కదలికలు మారుతాయి. శ్వాస వేగంగా మారుతుంది. అంటే ఒక భావోద్వేగం కేవలం మనసులోనే ఉండిపోదు; అది క్రమంగా మన శరీరాన్ని, మన ప్రవర్తనను ప్రభావితం చేస్తుంది.
ఇదే కారణంగా రుద్రుడికి ప్రాణవాయువు కూడా ఒక స్థానంగా చెప్పబడింది. కోపం వచ్చినప్పుడు శ్వాస వేగం పెరగడం మనిషి శరీరంలో ఆవేశం ఎంత త్వరగా ప్రభావం చూపుతుందో తెలియజేస్తుంది. ఈ ప్రతీకాత్మక వివరణ మనకు ఒక ఆచరణాత్మక పాఠాన్ని కూడా ఇస్తుంది—మనస్సును నియంత్రించడానికి శ్వాసపై అవగాహన పెంచుకోవడం సహాయకారి.
తరువాత ఆకాశం, వాయువు, అగ్ని, నీరు, భూమి వంటి ప్రకృతి తత్త్వాలను ప్రస్తావించడం మరింత అర్థవంతం. గర్జించే మేఘాలు, ఉధృతంగా వీచే గాలులు, భీకరంగా మండే అగ్ని, అలలతో ఉప్పొంగే సముద్రం—ఇవన్నీ నియంత్రణలో లేని శక్తికి ప్రతీకలు.
అయితే శక్తి స్వయంగా చెడు కాదు. శక్తికి దిశ లేకపోవడమే ప్రమాదం.
అగ్ని వంట చేస్తుంది; అదే అదుపు తప్పితే దహనం చేస్తుంది. నీరు జీవాన్ని నిలబెడుతుంది; అదే ఉధృతమైతే విధ్వంసం సృష్టిస్తుంది. అలాగే కోపం కూడా కొన్ని సందర్భాల్లో అన్యాయాన్ని ప్రశ్నించే ధైర్యాన్ని ఇవ్వగలదు. కానీ వివేకం లేకుండా వ్యక్తమైన కోపం సంబంధాలను, అవకాశాలను, చివరకు మన వ్యక్తిత్వాన్నే దెబ్బతీయగలదు.
అందుకే రుద్రతత్వాన్ని అర్థం చేసుకోవడం అంటే కోపాన్ని భయపడటం కాదు. కోపం వెనుక ఉన్న శక్తిని గుర్తించి, దానికి సరైన దిశను ఇవ్వడం.
ఈ సందర్భంలో తపస్సు రుద్రుడి స్థానంగా పేర్కొనడం ఎంతో గంభీరమైన సందేశాన్ని ఇస్తుంది. తపస్సు అంటే కేవలం కఠినమైన సాధన కాదు. మనలో ఉద్భవించే శక్తులను నియంత్రించి, వాటిని ఉన్నతమైన లక్ష్యం వైపు మళ్లించే సామర్థ్యం. ఆవేశాన్ని సంకల్పంగా మార్చడం, కోపాన్ని ధర్మబద్ధమైన చర్యగా మార్చడం, శక్తిని సేవగా మార్చడం—ఇదే అంతరంగ తపస్సు.
తరువాత బ్రహ్మదేవుడు రుద్రుడికి పదకొండు పేర్లను, పదకొండు రుద్రాణులను, అలాగే ప్రజోత్పత్తికి సంబంధించిన బాధ్యతను నిర్దేశిస్తాడు. రుద్రుడు తనలాంటి శక్తి, స్వభావం కలిగిన అనేక సంతానాన్ని సృష్టించినట్లు కథనం చెబుతుంది.
ఇక్కడ మరో గొప్ప జీవనపాఠం దాగి ఉంది. మనలో ఏ గుణాన్ని పెంచుకుంటామో, అదే గుణం మన వ్యక్తిత్వంలో విస్తరిస్తుంది. కోపాన్ని పదేపదే సమర్థించుకుంటే కోపం స్వభావమవుతుంది. ద్వేషాన్ని పెంచుకుంటే ద్వేషం మన దృష్టిని ఆక్రమిస్తుంది. అదే సహనం, కరుణ, జ్ఞానం, భక్తిని పెంచుకుంటే అవే మన జీవితానికి పునాదులవుతాయి.
అందుకే ఈ ఘట్టాన్ని కేవలం రుద్రుడి సృష్టిగా కాకుండా, మనలోని శక్తులను ఎలా నిర్వహించుకోవాలో చెప్పే ఆధ్యాత్మిక ఉపదేశంగా చూడవచ్చు.
నేటి జీవితంలో ఒత్తిడి, పోటీ, నిరాశ, అవమానం, అసంతృప్తి వంటి కారణాలు కోపాన్ని వేగంగా పెంచుతున్నాయి. చిన్న మాట పెద్ద వివాదంగా మారుతోంది. క్షణిక ఆవేశం సంవత్సరాల సంబంధాలను దెబ్బతీస్తోంది. అలాంటి సమయంలో రుద్రతత్వం మనకు ఒక స్పష్టమైన సందేశం ఇస్తుంది—కోపం వచ్చినప్పుడు వెంటనే స్పందించకండి; ముందుగా మీలో ఏం జరుగుతోందో గమనించండి.
ఒక్క క్షణం ఆగడం బలహీనత కాదు. ఆ క్షణమే మనకు వివేకాన్ని తిరిగి ఇస్తుంది.
రుద్రతత్వం మనకు నేర్పే మహాసత్యం ఇదే—మనలోని ఉగ్రతను నాశనం చేయాల్సిన అవసరం లేదు; దానికి దిశనివ్వాలి. కోపాన్ని సంయమనంగా, ఆవేశాన్ని సంకల్పంగా, శక్తిని సేవగా మార్చగలిగితే అదే మన ఎదుగుదలకు సాధనమవుతుంది. హృదయం ప్రశాంతంగా ఉన్నప్పుడు శక్తి సృజనగా మారుతుంది; వివేకం దానికి దిశనిచ్చినప్పుడు జీవితం ధర్మమార్గంలో ముందుకు సాగుతుంది.