జైసల్మేర్ కోట — ఎడారి మధ్య వెలసిన బంగారు కోట: - Dr కందేపి రాణీప్రసాద్

 

రాజస్థాన్‌లోని థార్ ఎడారి మధ్య వెలసిన జైసల్మేర్ కోట భారతదేశంలోని అత్యంత అద్భుతమైన చారిత్రక కోటలలో ఒకటి. బంగారు రంగులో మెరిసే పసుపు ఇసుకరాతితో నిర్మించబడిన ఈ కోటను “సోనార్ కిల్లా” లేదా “గోల్డెన్ ఫోర్ట్” అని కూడా పిలుస్తారు. సూర్యకిరణాలు కోట గోడలపై పడినప్పుడు మొత్తం కోట బంగారంలా మెరిసిపోవడం దీని ప్రత్యేకత. జైసల్మేర్ నగరానికి ఈ కోట చారిత్రక, సాంస్కృతిక గుర్తింపుగా నిలిచింది.
జైసల్మేర్ కోటను 1156లో భాటి రాజపుత్ర పాలకుడు రావల్ జైసల్ నిర్మించాడు. త్రికూట కొండపై నిర్మించబడిన ఈ కోటకు వ్యూహాత్మకంగా ఎంతో ప్రాధాన్యం ఉండేది. భారతదేశం నుంచి మధ్య ఆసియా వైపు సాగిన పురాతన వాణిజ్య మార్గాలకు సమీపంలో ఉండటంతో జైసల్మేర్ ఒకప్పుడు ముఖ్యమైన వ్యాపార కేంద్రంగా అభివృద్ధి చెందింది. వ్యాపారులు, ఒంటెల బృందాలు, ప్రయాణికులు ఈ ప్రాంతం గుండా ప్రయాణించేవారు.
కోట నిర్మాణంలో ఉపయోగించిన పసుపు రంగు ఇసుకరాయి దాని ప్రధాన ప్రత్యేకత. ఉదయం, సాయంత్రం సూర్యకాంతిని బట్టి కోట రంగు మారుతున్నట్లుగా కనిపిస్తుంది. అందుకే దీనికి ‘బంగారు కోట’ అనే పేరు సార్థకమైంది. కోటకు సంబంధించిన గోడలు దూరం నుంచే ఎంతో ఆకర్షణీయంగా కనిపిస్తాయి.
జైసల్మేర్ కోటకు బలమైన రాతి ప్రాకారాలు ఉన్నాయి. కోటలోకి ప్రవేశించడానికి వరుసగా నిర్మించిన ద్వారాలు ఉన్నాయి. అఖై పోల్, గణేశ్ పోల్, సూర్య పోల్, హవా పోల్ వంటి ద్వారాలు కోట నిర్మాణ వైభవాన్ని తెలియజేస్తాయి. ఈ ద్వారాలపై కనిపించే శిల్పాలు, అలంకరణలు ఆనాటి కళాకారుల ప్రతిభకు నిదర్శనాలు.
కోటలో రాజభవనాలు, దేవాలయాలు, నివాస గృహాలు, వీధులు, దుకాణాలు వంటి అనేక నిర్మాణాలు ఉన్నాయి. ముఖ్యంగా జైన దేవాలయాలు శిల్పకళ పరంగా ఎంతో ప్రసిద్ధి చెందాయి. రాతిపై చెక్కిన సున్నితమైన శిల్పాలు, దేవతా మూర్తులు, అలంకార నమూనాలు అద్భుతంగా కనిపిస్తాయి. కోటలోని లక్ష్మీనాథ దేవాలయం కూడా చారిత్రకంగా ముఖ్యమైనది.
జైసల్మేర్ కోట యొక్క మరో ప్రత్యేకత ఏమిటంటే, ఇది కేవలం ఒక పురాతన కోటగా మాత్రమే మిగిలిపోలేదు. నేటికీ కోటలో ప్రజలు నివసిస్తున్నారు. ఇళ్లతో పాటు దుకాణాలు, దేవాలయాలు, అతిథి గృహాలు వంటి అనేక నిర్మాణాలు ఇక్కడ కనిపిస్తాయి. అందువల్ల జైసల్మేర్ కోటను జీవంతో ఉన్న చారిత్రక కోటగా భావిస్తారు. పురాతన కోట నిర్మాణం మరియు ఆధునిక జీవనం ఒకే ప్రదేశంలో కనిపించడం దీని విశిష్టత.
కోటలోని రాజ్ మహల్ రాజకుటుంబ వైభవాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది. అందమైన బాల్కనీలు, జరోఖాలు, అలంకార కిటికీలు, రాతి శిల్పాలు రాజస్థానీ వాస్తుశిల్ప ప్రత్యేకతలను తెలియజేస్తాయి. కోటలోని వివిధ ప్రాంతాల నుంచి జైసల్మేర్ నగరాన్ని, థార్ ఎడారి విస్తీర్ణాన్ని చూడవచ్చు.
జైసల్మేర్ కోట కేవలం యుద్ధాలు, రాజుల చరిత్రకు సంబంధించిన ప్రదేశం మాత్రమే కాదు. ఇది రాజస్థానీ సంస్కృతి, వాణిజ్యం, కళలు, మతపరమైన సంప్రదాయాలు, ప్రజల జీవన విధానం వంటి అనేక అంశాలను మనకు పరిచయం చేస్తుంది. కోటలోని శిల్పాలు, పురాతన నిర్మాణాలు ఆనాటి సామాజిక జీవితాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి ఎంతో ఉపయోగపడతాయి.
జైసల్మేర్ కోటకు ప్రపంచవ్యాప్తంగా కూడా గుర్తింపు ఉంది. యునెస్కో గుర్తించిన “హిల్ ఫోర్ట్స్ ఆఫ్ రాజస్థాన్” అనే ప్రపంచ వారసత్వ సమూహంలో ఇది ఒక ముఖ్యమైన కోట. దీని ద్వారా ఈ కోటకు ఉన్న చారిత్రక, వాస్తుశిల్ప ప్రాధాన్యం మరింత స్పష్టమవుతుంది.
ప్రస్తుతం జైసల్మేర్ కోట రాజస్థాన్‌లోని ప్రముఖ పర్యాటక కేంద్రాలలో ఒకటి. దేశవిదేశాల నుంచి వచ్చే పర్యాటకులు కోట గోడలు, రాజభవనాలు, దేవాలయాలు, రాతి శిల్పాలు, ఇరుకైన వీధులను సందర్శిస్తూ చరిత్రను అనుభూతి చెందుతారు. ముఖ్యంగా సూర్యోదయం, సూర్యాస్తమయ సమయాల్లో బంగారు కాంతులతో మెరిసే కోట దృశ్యం ఎంతో మనోహరంగా ఉంటుంది.
జైసల్మేర్ కోట ఒక పురాతన నిర్మాణం మాత్రమే కాదు—అది రాజస్థాన్ చరిత్రకు, రాజపుత్ర వీరత్వానికి, ఎడారి జీవనానికి, భారతీయ శిల్పకళా వైభవానికి జీవంతమైన సాక్ష్యం. థార్ ఎడారి మధ్య బంగారు కాంతులతో వెలిగే ఈ కోట శతాబ్దాల చరిత్రను తనలో దాచుకుని నేటికీ గర్వంగా నిలిచింది. “ఎడారి మధ్య వెలసిన బంగారు కిరీటం”గా జైసల్మేర్ కోట భారతదేశపు అపురూప చారిత్రక వారసత్వంలో చిరస్థాయిగా నిలిచిపోతుంది.