ఒడిశా రాష్ట్ర పుష్పం - అశోకా: - - యామిజాల జగదీశ్

 ఒడిశాకు గుర్తింపుగా నిలిచిన పండుగలలో పూరీ రథయాత్ర ఒకటి. అయితే, రథం చుట్టూ అల్లుకున్న పండుగ అనే భావన పూరీకే పరిమితం కాదు. మరో మూడు ముఖ్యమైన రథయాత్రలు కూడా ఉన్నాయి. అవి, బీరజ దేవి (జాజ్‌పూర్), సూర్యుడు లేదా మహాభాస్కరుడు (కోణార్క), శివుడు లేదా లింగరాజు (భువనేశ్వర్). ఈ నాలుగు రథయాత్రలు విష్ణు, శివ, శక్తి, సూర్య దేవతలకు సంబంధించినవి. ప్రాచీన మధ్యయుగ ఒడిశాలో గణనీయమైన భక్తులను కలిగిన ముఖ్యమైన దేవతలు. ఈ పండుగలు ఒడిశాలోని నాలుగు ప్రధాన 'క్షేత్రాలు'గా విలసిల్లే ప్రాంతాలలో కేంద్రీకృతమై ఉండటం యాదృచ్ఛికం కాదు.
ఏకామ్ర క్షేత్రం, చక్ర క్షేత్రం అని కూడా పిలిచే భువనేశ్వర్, శతాబ్దాలుగా శైవ మతానికి కేంద్రంగా ఉంది. భువనేశ్వర్‌ లోని ఆలయాలలో అత్యంత వైభవమైనది లింగరాజ ఆలయం. చాలా మంది పండితులు దీనిని ఒడియా శిల్పకళలో సామరస్యానికి పరాకాష్టగా భావిస్తారు. వీరు లింగరాజ ఆరాధన కనీసం 1500 సంవత్సరాల క్రితం నాటిదని నమ్ముతారు. అందువల్ల, లింగరాజ రథయాత్ర దానికదే ఒక అత్యంత ప్రాచీనమైన ఆచారం. ఇందులో ఎన్నో విశేషాలు ఇమిడి ఉన్నాయి.
ప్రతి సంవత్సరం అశోకాష్టమి రోజున, ఒడిశా రాష్ట్ర పుష్పమైన అశోక వృక్షం పువ్వులతో శివుడిని పూజిస్తారు. ఓ కథనం ప్రకారం, రావణుడి కుమారుడైన ఇంద్రజిత్తు నాగపాశం అనే ఆయుధాన్ని ఉపయోగించి హనుమంతుడిని బంధించాడు. అశోక వనంలో చిక్కుకున్న సీత, అశోక పుష్పం ఎనిమిది మొగ్గలతో శివుడిని పూజించింది. దీని జ్ఞాపకార్థం, ఒడిశా మహిళలు అశోకాష్టమి వ్రతం అనే దానిని క్రమం తప్పక జరుపుకుంటారు. 'అశోక' అనే పదానికి 'శోకం (దుఃఖం) లేనిది' అని అర్థం. ఎందుకంటే అశోక పుష్పాన్ని తినడం వల్ల దుఃఖం అంతా తొలగిపోతుందని వీరి నమ్మిక. బహుశా ఇది ఆ పువ్వులోని ఔషధ గుణాలకు సూచన కావచ్చు. అశోక వృక్షం ప్రేమ, జీవితానికి ప్రతీక అయిన కామదేవుని ఐదు పుష్ప బాణాలలో ఒకటి. అశోక చక్రవర్తితో దీనికి ఉన్న సంబంధం నిస్సందేహంగా బలమైనదే అయినా, ఇది కొంతవరకు ఊహాజనితమైనదని భావించే వారూ ఉన్నారు.
ఈ రాష్ట్ర పుష్పమైన అశోక పుష్ప శాస్త్రీయ నామం సరకా అసోకా. ప్రకాశవంతమైన నారింజ - ఎరుపు రంగు పువ్వుల గుత్తులుగా వికసిస్తాయి. ఇది సాంస్కృతిక గర్వానికి చిహ్నం. సాధారణంగా ఫిబ్రవరి - ఏప్రిల్ నెలల మధ్య వికసిస్తుంది.
అశోక పుష్పం గురించిన కొన్ని వాస్తవాలు :
శాస్త్రీయ నామం: సరాకా అశోక (పాత గ్రంథాలు దీనిని సరాకా ఇండికా అని పేర్కొన్నాయి).
స్వరూపం : చిన్న, సువాసనగల, పసుపు - నారింజ రంగు పువ్వులు. ఇవి క్రమంగా ముదురు ఎరుపు రంగులోకి మారతాయి. బరువైన, దట్టమైన గుత్తులుగా పూస్తాయి.
సాంస్కృతిక ప్రాముఖ్యత : స్థానిక సంప్రదాయాలలో లోతుగా పాతుకుపోయిన ఇది శాంతి, ప్రేమ, కరుణతో ముడిపడి ఉంది.
ఇది ఈ ప్రాంతంలో సాధారణంగా కనిపించే సతత హరిత ఉష్ణమండల వృక్షం. 

ఒడిశాలో కృష్ణచూడ (గుల్మోహర్) ఎక్కడంటే అక్కడి కనిపించినా, అధికారిక రాష్ట్ర పుష్పం హోదా మాత్రం అశోక పుష్పానికే దక్కింది.
శివుని రథాన్ని రుకున రథం అని పిలుస్తారు. 'రుకున' అనేది కృష్ణుని భార్య అయిన 'రుక్మిణి' పేరుకు వాడుక పదం. లింగరాజు, అనంత వాసుదేవుడు, రుక్మిణితో కలిసి ప్రయాణిస్తాడు. ఈ విధంగా దేవతల త్రయం ఏర్పడింది. శివ - లింగరాజు, శక్తి - రుక్మిణి, విష్ణు - వాసుదేవుల ఈ త్రయాన్ని బలభద్ర-సుభద్ర-జగన్నాథునితో పోల్చవచ్చు. పూరీలో జరిగినట్లే, లింగరాజు రథయాత్ర కూడా పార్వతీ శివుల మధ్య ఒక దివ్య పోరాటంతో ముగుస్తుంది. అక్కడ పార్వతి తన ప్రయాణంలో తనను విడిచిపెట్టినందుకు తన ప్రియుడిపై కోపం ప్రదర్శిస్తుంది.
మరింత ఆసక్తికరమైన విషయం ఏమిటంటే, రథం వెళ్ళే గమ్యస్థానం రామేశ్వర ఆలయం. దీనిని స్థానికంగా 'మౌసి మా' ఆలయం అని పిలుస్తారు. బ్రాహ్మణుడైన రావణుడిని చంపిన పాపానికి ప్రాయశ్చిత్తం చేసుకోవడానికి రాముడు లింగరాజును పూజించాల్సి వచ్చిందని చెబుతారు. ఆయన పూజ జరిగిన ప్రదేశానికే రామేశ్వర అనే పేరు వచ్చింది. అందువల్ల లింగరాజు ప్రతి సంవత్సరం తన మిత్రుని వద్దకు తిరిగి వస్తాడు. భువనేశ్వర్‌లోని అత్యంత పురాతన ఆలయ సముదాయాలలో ఒకటైన, వారి పేర్లతో ఉన్న నాలుగు ఆలయాలలో రాముడు, లక్ష్మణుడు, భరతుడు, శత్రుఘ్నుడు అనే నలుగురు సోదరులు ఆయనకు స్వాగతం పలుకుతారు.
మరో ఆసక్తికరమైన విషయం ఏమిటంటే, రుకున రథాన్ని ఎప్పుడూ వెనక్కి తిప్పరు. పూరీలోని రథాలను తిరుగు ప్రయాణం కోసం వెనక్కి తిప్పుతారు, వాటి పరిమాణం, బరువును బట్టి చూస్తే ఇది ఒక భారీ కసరత్తు. అయితే, రుకున రథాన్ని ఆచారబద్ధంగా ఎప్పుడూ వెనక్కి తిప్పరు. దానికి బదులుగా, దాని ముందు, వెనుక భాగాలను పరస్పరం మార్చుకుంటారు. 'రుకున రథం ఎప్పుడూ వెనక్కి తిరగదు' అని అర్థం వచ్చే 'రుకున రథ అనలేయుట' అనే ఒడియా సామెతకు ఇదే మూలం. ఈ రథాన్ని, ఇచ్చిన మాట తప్పని వ్యక్తితో లేదా ఎప్పటికీ మారని వస్తువుతో పోలుస్తారు.