చేతక్ చరిత్ర: - - యామిజాల జగదీశ్

 అది 1576. హల్దీఘాటి. పోరు భీకరంగా జరుగుతోంది. 
మహారాణా ప్రతాప్ తన నీలిరంగు గుర్రం చేతక్‌పై ప్రయాణిస్తున్నారు. ఆ యుద్ధంలో, ప్రతాప్ ఒక భారీ ఏనుగుపై ప్రయాణిస్తున్న మొఘల్ సేనాపతి మాన్ సింగ్‌ను ఎదుర్కొన్నారు.
చేతక్ చాలా తెలివైనది. చురుకైనది. ప్రతాప్ కేవలం సైగ చేయగానే, అది తన రెండు ముందు కాళ్ళను మాన్ సింగ్ ఏనుగు తలపై పెట్టింది. వెంటనే
ప్రతాప్ ఈటెతో దాడి చేశారు. కానీ మాన్ సింగ్ అంబారీలో దాక్కున్నారు. ఇంతలో, ఏనుగు తొండానికి కట్టిన విషపు కత్తితో చేతక్ కాళ్ళలో ఒకటి తీవ్రంగా గాయపడింది.
కాలు తెగిపోయినప్పటికీ, చేతక్ ఆగలేదు. తన యజమాని ప్రాణానికి ప్రమాదం ఉందని దానికి తెలుసు. మహారాణా ప్రతాప్‌ను యుద్ధభూమి నుండి సురక్షితంగా తీసుకువెళ్ళ డానికి, చేతక్ మూడు కాళ్ళపైనే పరుగెత్తింది. మార్గమధ్యంలో 26 అడుగుల వెడల్పు గల వర్షపు నీటి కాలువ అడ్డొచ్చింది.
గాయపడిన గుర్రం దానిని దాటడం అసాధ్యం. కానీ చేతక్ తన సర్వశక్తులూ ఒడ్డి, బలంగా దూకి ఆ భారీ కాలువను దాటింది. ఏ గుర్రమూ ఆ కాలువను దాటడానికి సాహసించకపోవడంతో మొఘల్ అశ్విక దళం వెనుకబడిపోయింది.
కాలువను దాటి మహారాణా ప్రతాప్ సురక్షిత ప్రాంతానికి చేరుకోగానే, చేతక్ శక్తి క్షీణించి కుప్పకూలిపోయింది. కాస్సేపటికి ఏ చేతక్ రాణా ప్రతాప్ చేతుల్లో తుదిశ్వాస విడిచింది.
పూర్వం ఎటువంటి పరిస్థితుల్లోనూ ఏడవని మేవార్ నిర్భయ యోధుడు, ఆ రోజు తన గుర్రం కోసం కన్నీరు మున్నీరుగా ఏడ్చాడని చరిత్ర పుటలు చెబుతున్నాయి.
చేతక్ – మేవార్ చరిత్రతో అత్యంత ప్రసిద్ధి చెందిన గుర్రం. పద్దెనిమిదవ శతాబ్దపు జానపద గీతం 'ఖుమ్మన-రాసో'లో ఈ గుర్రానికి మొదటిసారిగా చేతక్ అని పేరు పెట్టారు. ఈ అద్భుతమైన మగ గుర్రం. రాజస్థాన్‌లోనే కాకుండా భారతదేశం అంతటా దీనిని కీర్తించారు. గ్రంథాలలో దీనికి చెరగని స్థానం ఉంది. గర్వానికి చిహ్నంగా, చేతక్ విగ్రహాన్ని మోతీ మగ్రి చేతక్ సర్కిల్ వద్ద ప్రతిష్టించారు. దీనిని చేతక్ స్మారక్ అని కూడా పిలుస్తారు. ఈ గీతం ప్రకారం, చేతక్ తన యజమాని పట్ల పూర్తి భక్తిని కలిగి ఉండి, ఎలాంటి పరిస్థితిలోనైనా శత్రువుల నుండి తన యజమానిని కాపాడటానికి తగినంత ధైర్యవంతుమైన గుర్రంగా  నిర్వచించారు. భారతదేశం,  రాజస్థాన్‌లోని జానపద కథలు చేతక్‌ను తన చివరి శ్వాస వరకు తన స్వారీ చేసే వ్యక్తి కోసం పోరాడిన ధైర్యవంతుడైన, విధేయుడైన జంతువుగా వర్ణిస్తాయి.
1553లో, ఓటమి తర్వాత, ఒక సన్యాసి ఆదేశం మేరకు మహారాణా ఉదయ్ సింగ్ తన రాజధానిని చిత్తోర్‌గఢ్ నుండి ఉదయ్‌పూర్‌కు మార్చారు. కొన్ని సంవత్సరాల తర్వాత అతని కుమారుడు మహారాణా ప్రతాప్ మేవార్ పాలన చేపట్టి, తరువాతి 25 సంవత్సరాల పాటు ధైర్యసాహసాలు, భక్తి, స్థైర్యంతో పరిపాలించారు. చేతక్ ఆయనకు ఇష్టమైన గుర్రం. ఆయనకు అది అంటే వల్లమాలిన ప్రేమ. అది కూడా ఆ ప్రేమను అనేక సందర్భాలలో చక్కగా ప్రతిబింబించింది.
దాదాపు వెయ్యి సంవత్సరాల క్రితం, రాఠోర్ వంశం వారు మారు ప్రదేశ్ (ప్రస్తుతం మార్వార్) లోకి వలస వచ్చారు. ఆ కాలంలో పశ్చిమ భారతదేశంలో ప్రసిద్ధి చెందిన మూడు ప్రధాన గుర్రాల జాతులు మార్వారీ, సింధీ, కతియావాడి. రాఠోర్ వంశం వారు మార్వారీ గుర్రాలను కనుగొన్నారు. ఆ గుర్రాల అందం, ధైర్యం, తెలివితేటలు కొత్తగా వచ్చిన తొలి వలసదారులను ఆశ్చర్యపరి చాయి; వారు వాటిని పెంచే వ్యాపారాన్ని ప్రారంభించారు. చేతక్ అనే ఆ మార్వారీ గుర్రం చాలా ధైర్యమైనదని నిరూపించుకుంది.
చేతక్‌తో మహారాణా ప్రతాప్ బంధం
1576లో మొఘల్ చక్రవర్తి అక్బర్ ఉదయ్‌పూర్‌ను స్వాధీనం చేసుకోవడానికి తన యాత్రను ప్రారంభించాడు. ఈ విషయం విన్న మహారాణా ప్రతాప్, అతని సైనికులు ఆరావళి పర్వత శ్రేణులలోని ఒక కిలోమీటరు పొడవైన ఇరుకైన కనుమ ప్రవేశద్వారం వద్ద కాచుకొని ఉన్నారు. "హల్దీఘాటి" అని పిలిచే ఈ కనుమ, ముందుకు సాగుతున్న మొఘల్ సైన్యానికి మేవార్ ప్రాంతంలోకి ప్రవేశించడానికి ఉన్న ఏకైక మార్గం. ఇరు సైన్యాల మధ్య నాలుగు గంటల పాటు భీకరమైన యుద్ధం జరిగింది.
ఉదయ్‌పూర్ గురించి ప్రస్తావన వచ్చినప్పుడల్లా, ప్రజలు మహారాణా ప్రతాప్ ఓటమిని కాకుండా, ఆయన సైనికుల ధైర్యాన్ని, విశ్వసనీయతను మరియు ఆయన గుర్రం చేతక్‌ను గుర్తు చేసుకుంటారు. యుద్ధ సమయంలో ఒకానొక క్షణంలో, ఒక ఏనుగు దంతం చేతక్ వెనుక కాళ్ళలో ఒక దానిని చీల్చివేయడంతో, చేతక్ కుంటిదై కదలలేకపోయింది. గాయపడినప్పటికీ, చేతక్ వెనుకాడకుండా, తన రాజును జీనుపై ఎక్కించుకుని, కేవలం మూడు కాళ్ళతోనే సురక్షితంగా వెనక్కి తిరిగి వచ్చింది. దురదృష్టవశాత్తు, ఆ ధైర్యవంతుడైన గుర్రం చివరికి కుప్పకూలిపోయింది. తన ప్రియమైన గుర్రం మరణానికి మహారాణా విలపిస్తున్నట్లు ఒక చిత్రపటంలో వర్ణించారు.
చేతక్ మహారాణా ప్రతాప్‌కు గొప్ప స్నేహితుడు. హల్దీఘాటిలో అక్బర్‌తో జరిగిన యుద్ధ సమయంలో రక్షకుడు. ఆ ధైర్యవంతుడైన అశ్వం తన ప్రాణాలను పణంగా పెట్టి, 25 అడుగుల లోతైన తొట్టి నుండి దూకి తన యజమానిని రక్షించింది. కథల ప్రకారం, చేతక్ చాలా దూకుడు స్వభావం గల గుర్రమని, కేవలం మహారాణా ప్రతాప్ మాత్రమే దానిని మచ్చిక చేసుకోగలిగారని చెబుతారు. ఆ గుర్రమే తన యజమానిని ఎంచుకుందని కూడా నమ్ముతారు. దాని ధైర్యసాహసాల కారణంగా చరిత్రలో నిలిచిన అటువంటి ముఖ్యమైన ఉదాహరణ వల్ల, నేడు హల్దీఘాటిలో చేతక్ ఆలయం ఉంది.
చేతక్ ఎందుకు భిన్నమైంది....
మహారాణా ప్రతాప్ కాలంలో పశ్చిమ భారతదేశంలో మార్వారీ, సింధీ, కతియావాడి అనే మూడు ప్రధాన గుర్రాల జాతులు ప్రసిద్ధి చెందాయి. చేతక్ మార్వారీ జాతికి చెందినది – ఎడారి గుర్రం వలె సన్నని శరీరంతో, అది తన జాతికి నిజమైన ప్రతిరూపం. ఆ మగ గుర్రానికి విశాలమైన నుదురు, పొడవైన ముఖం, ప్రకాశవంతంగా మెరిసే కళ్ళు ఉండేవి, ఇవి దాని రూపాన్ని ప్రత్యేకంగా నిలిపాయి. దానికి వంపు తిరిగిన, ముడుచుకున్న చెవులు ఉండేవి. ఆ చెవులు ముందుకు పొడుచుకుని ఉండేవని, వాటి పైభాగం కలిసిపోయి ఒక సుందరమైన రూపాన్ని ఇచ్చేవని చెబుతారు.
కథల ప్రకారం, ఆ గుర్రానికి రూపంలోనే కాకుండా దూకుడు స్వభావం కూడా ఉండేది. మహారాణా ప్రతాప్ మాత్రమే దానిని అదుపు చేయగలిగారు. చేతక్ మహారాణా పట్ల అత్యంత విధేయతను ప్రదర్శించింది. మేవార్ ప్రాంతమంతటా పాడుకునే జానపద కథల ప్రకారం, చేతక్ శరీరంపై నీలి రంగు ఛాయ ఉండేదని, అందుకే మహారాణా ప్రతాప్‌ను తరచుగా 'నీలి గుర్రపు సవారీదారుడు' అని పిలుస్తారని చెబుతారు.
నాటక్ అటాక్ ఎవరు?
పుష్పేంద్ర సింగ్ రాణావత్ (భౌగోళిక వారసత్వ శాఖకు చెందినవారు) చెప్పిన దాని ప్రకారం, చేతక్‌కు నాటక్, అటాక్ అనే తోటి గుర్రాలు (సోదరులు) ఉండేవి. అవి యుద్ధాల కోసం బాగా శిక్షణ పొందిన మగ గుర్రాలు. కొండ, నదీ తీర ప్రాంతాలలో అటాక్‌ను పరీక్షకు పెట్టగా, ఆ సమయంలో దాని కాలికి గాయమైంది. మహారాణా ప్రతాప్ ఆ మూడింటినీ కొనుగోలు చేశారు; నాటక్‌ను తన తమ్ముడు శక్తి సింగ్‌కు ఇవ్వగా, చేతక్‌ను మహారాణా కోసం ఉంచుకున్నారు. చివరి గుర్రమైన అటాక్‌కు గాయం కావడంతో దానిని జంతు సంరక్షణ కేంద్రానికి పంపించారు. ఆ మూడు గుర్రాలకు బలం, ఓర్పు, వేగం, జీనుపై స్వారీకి శిక్షణ, స్థిరమైన అడుగులు వంటి అద్భుతమైన లక్షణాలు ఉండేవి.
మహారాణా ప్రతాప్ గుర్రం చేతక్ గురించి ఆసక్తికరమైన విషయాలు, వాస్తవాలు పురాణాల ప్రకారం, చేతక్‌కు మెరిసే నీలి కళ్ళు ఉండటం వల్ల అతన్ని “నీలా ఘోడా” అని పిలిచేవారు.
చేతక్ శరీరం ఒక విధమైన నీలి రంగును కలిగి ఉండేదని, అందుకే దానిని నీలి గుర్రం అని పిలిచేవారని కూడా చెబుతారు.
మహారాణా ప్రతాప్ చేతక్‌కు రక్షణ కల్పించడానికి, కవాతు చేస్తున్న సైన్యానికి ఏనుగు వేషం వేయడానికి ఏనుగు తొండం ఆకారంలో కవచం తొడిగారు.
ఒక జానపద కథనం ప్రకారం, చేతక్ పొట్టిగా ఉండేవాడని, దాని ఎత్తు సుమారు 14.2 నుండి 15.2 హ్యాండ్స్ మధ్య ఉండేదని చెబుతారు.
చేతక్‌కు ఆకర్షణీయంగా వంగిన, మెలితిరిగిన చెవులు ఉండేవి.
చేతక్‌కు నెమలి మెడ ఆకారంలో ఉండే మెడ ఉండేదని, జానపద కథలలో అతడిని మయూర గ్రీవ (నెమలి మెడ) అని వర్ణించారని చెబుతారు.
చేతక్ దూకుడు స్వభావం, అహంకారం కలిగి, అదుపు చేయడం కష్టమైన మగ గుర్రం.
మహారాణా ప్రతాప్ క్లిష్ట సమయాల్లో, చేతక్ బలిచా గ్రామం సమీపంలో ఉన్న 21 అడుగుల వెడల్పు గల వాగును దూకించి, ఆయనను రక్త తలై నుండి హల్దీఘాటి అవతలి చివరకు తీసుకువెళ్ళాడు.
విశ్వాసానికి, ధైర్యానికి హద్దులు లేవని మనకు గుర్తుచేస్తూ, హల్దీఘాటిలోని అదే ప్రదేశంలో చేతక్ సమాధి ఈనాటికీ నిలిచి ఉంది.