సుందరకాండము-55: -సి.హెచ్.ప్రతాప్

(మొదటి సర్గ)

హృతహృత్సా హనుమాత్ పపాత విధురాంభసి।

తాం హతాం వానరేణాశు పతితాం వీక్ష్య సింహికామ్॥187॥

భూతాన్యాకాశచారీణి తమూచుః ప్లవగోత్తమమ్।

భీమమద్య కృతం కర్మ మహత్సత్వం త్వయా హతమ్॥188॥

సాధయార్థమభిప్రేతం అరిష్టం ప్లవతాం వర।

యస్య త్వేతాని చత్వారి వానరేంద్ర యథా తవ॥189॥

ధృతిర్దృష్టిర్మతి దాక్ష్యం స్వకర్మసు సీదతి।

స తైః సంభావితః పూజ్యః ప్రతిపన్నప్రయోజనః॥190॥

సుందరకాండలో సింహిక సంహార ఘట్టం కేవలం ఒక రాక్షసి వధతో ముగిసిపోదు. ఆ విజయానికి గల అసలు కారణాలను ప్రపంచానికి తెలియజేసే గొప్ప ఉపదేశంతో ఈ సందర్భం ముగుస్తుంది. హనుమంతుడు తన శక్తితో సింహికను సంహరించిన తరువాత ఆకాశమార్గంలో సంచరించే సిద్ధులు, చారణులు, గంధర్వులు ఆయనను అభినందిస్తారు. వారి ప్రశంసలు ఒక వీరుడికి లభించిన కీర్తి మాత్రమే కాదు; ఏ కార్యంలోనైనా విజయం సాధించాలంటే అవసరమైన నాయకత్వ సూత్రాలుగా నిలిచాయి. ఈ నాలుగు శ్లోకాలలో వాల్మీకి మహర్షి విజయానికి ఆధారమైన నాలుగు అమూల్య గుణాలను అత్యంత సంక్షిప్తంగా, కానీ అత్యంత గంభీరంగా ప్రతిపాదించారు.

హనుమంతుని చేతిలో మర్మస్థానాలు ఛేదించబడిన సింహిక సముద్రంలో కూలిపోయింది. ఆమె మరణంతో సముద్రయానం మధ్యలో ఉన్న ఒక పెద్ద ప్రమాదం తొలగిపోయింది. ధర్మకార్యానికి అడ్డుగా నిలిచే దుష్టశక్తులు చివరికి నశించక తప్పదనే సత్యాన్ని ఈ సంఘటన తెలియజేస్తుంది. హనుమంతుడు వ్యక్తిగత విజయాన్ని కోరుకోలేదు; శ్రీరాముని కార్యసిద్ధి కోసం మాత్రమే పోరాడాడు. స్వార్థం లేని ప్రయత్నానికి దైవానుగ్రహం తప్పకుండా లభిస్తుందనే సందేశాన్ని ఈ ఘట్టం అందిస్తుంది.

సింహిక పతనాన్ని చూసిన ఆకాశచారులు హనుమంతుని ఉద్దేశించి, "ఈ రోజు నీవు అత్యంత భయంకరమైన కార్యాన్ని విజయవంతంగా పూర్తి చేశావు. అపారమైన బలం కలిగిన ఒక దుష్టశక్తిని సంహరించావు" అని ప్రశంసించారు. ఇక్కడ గమనించదగిన విషయం ఏమిటంటే, వారు కేవలం ఆయన బలాన్ని మాత్రమే కొనియాడలేదు. అసలు విజయం వెనుక ఉన్న అంతర్గత గుణాలను గుర్తించి వాటినే గొప్పవిగా పేర్కొన్నారు. సమాజం నిజమైన నాయకుణ్ణి అతని పదవి వల్ల కాదు, అతని గుణాల వల్ల గౌరవిస్తుందని ఈ సందర్భం స్పష్టం చేస్తుంది.

ఆ తరువాత వారు హనుమంతునికి అత్యంత విలువైన సందేశాన్ని అందిస్తారు. "నీ వంటి వ్యక్తిలో నాలుగు గుణాలు ఉన్నాయి. అందుకే నీవు ప్రారంభించిన కార్యాన్ని తప్పకుండా విజయవంతంగా పూర్తి చేస్తావు" అని చెబుతారు. ఆ నాలుగు గుణాలు – ధృతి, దృష్టి, మతి, దాక్ష్యం.

ధృతి అంటే క్లిష్ట పరిస్థితుల్లోనూ మనోధైర్యాన్ని కోల్పోకుండా నిలబడే శక్తి. సముద్రాన్ని దాటే క్రమంలో హనుమంతుడు అనేక అడ్డంకులను ఎదుర్కొన్నాడు. అయినప్పటికీ ఎక్కడా భయపడలేదు, నిరుత్సాహపడలేదు. జీవితంలో విజయాన్ని కోరుకునే ప్రతి వ్యక్తికి ఈ స్థైర్యం అత్యంత అవసరం. పరిస్థితులు అనుకూలంగా ఉన్నప్పుడు ధైర్యంగా ఉండటం సులభం; ప్రతికూల పరిస్థితుల్లో కూడా నిలబడగలిగినవారే అసలైన విజేతలు.

దృష్టి అంటే కేవలం చూడటం కాదు; సమస్య వెనుక దాగి ఉన్న సత్యాన్ని గ్రహించే వివేచన. సింహిక ఛాయను పట్టుకుందని హనుమంతుడు వెంటనే గుర్తించాడు. సమస్యను అర్థం చేసుకోకుండా పరిష్కారం దొరకదు. నాయకత్వంలోనూ, కుటుంబ జీవితంలోనూ, వృత్తి జీవితంలోనూ ఈ దూరదృష్టి అత్యంత అవసరం.

మతి అంటే సరైన సమయంలో సరైన నిర్ణయం తీసుకునే మేధస్సు. హనుమంతుడు ముందుగా తన శరీరాన్ని విస్తరించి సింహిక నోరును మరింత తెరిపించాడు. వెంటనే సూక్ష్మరూపం ధరించి లోపలికి ప్రవేశించి మర్మస్థానాలను ఛేదించాడు. ఈ వ్యూహాత్మక ఆలోచన మతికి అద్భుతమైన ఉదాహరణ. సమస్యలను బలంతో కాకుండా బుద్ధితో పరిష్కరించడం నిజమైన విజ్ఞానం.

దాక్ష్యం అంటే కార్యనిర్వహణలో నేర్పు, సమయస్ఫూర్తి, సామర్థ్యం. మంచి ఆలోచనలు మాత్రమే సరిపోవు; వాటిని సమర్థంగా అమలు చేయగల నైపుణ్యం కూడా అవసరం. హనుమంతుడు తన ప్రణాళికను వేగంగా, తప్పులు లేకుండా అమలు చేశాడు. అందువల్లే విజయం సంపూర్ణమైంది.

ఈ నాలుగు గుణాలు నేటి సమాజంలో కూడా సమానంగా అవసరమే. విద్యార్థికి చదువులో, ఉద్యోగికి వృత్తిలో, వ్యాపారికి నిర్ణయాలలో, పరిపాలకునికి నాయకత్వంలో, సాధకునికి ఆధ్యాత్మిక మార్గంలో ఇవే విజయానికి పునాదులు. ప్రతిభ ఒక్కటే చాలదు; పట్టుదల, పరిశీలన, వివేకం, కార్యదక్షత కలిసివచ్చినప్పుడే గొప్ప ఫలితాలు సాధ్యమవుతాయి.

వాల్మీకి మహర్షి చివరగా ఒక గొప్ప సత్యాన్ని చెబుతారు. ఈ నాలుగు గుణాలు కలిగిన వ్యక్తి చేపట్టిన కార్యం ఎన్నడూ మధ్యలో ఆగిపోదు. అలాంటి వ్యక్తి సమాజంలో గౌరవాన్ని పొందుతాడు, తన లక్ష్యాన్ని తప్పకుండా చేరుకుంటాడు. అందుకే హనుమంతుడు కేవలం బలశాలి కాదు; ఆదర్శ నాయకుడు, పరిపూర్ణ కార్యసాధకుడు, వివేకవంతుడు.

సుందరకాండలోని ఈ శ్లోకాలు ప్రతి మనిషికి జీవితాంతం గుర్తుంచుకోవాల్సిన విజయసూత్రాలను అందిస్తున్నాయి. ధైర్యం మనల్ని నిలబెడుతుంది; దూరదృష్టి సరైన దారిని చూపిస్తుంది; మేధస్సు సరైన నిర్ణయాన్ని అందిస్తుంది; కార్యదక్షత విజయాన్ని సాకారం చేస్తుంది. ఈ నాలుగు గుణాలను అలవర్చుకున్నవారికి ఎలాంటి సింహికలైనా అడ్డంకిగా నిలవలేవు. హనుమంతుని జీవితం మనకు ఇదే శాశ్వత స్ఫూర్తిని ప్రసాదిస్తోంది.