మత్స్యావతారం: -సి.హెచ్.ప్రతాప్

 

సత్యయుగంలో సంభవించిన మహాప్రళయం నుండి సమస్త సృష్టిని, సనాతన జ్ఞానాన్ని పునరుద్ధరించేందుకు శ్రీమహావిష్ణువు ధరించిన తొలి దివ్య అవతారం మత్స్యావతారం. హిందూ పురాణాలలో శ్రీమహావిష్ణువు దశావతారాలకు ప్రత్యేక ప్రాధాన్యత ఉంది. ఇవి కేవలం భగవంతుని లీలలు మాత్రమే కాక, సృష్టి పరిరక్షణకు, ధర్మ పరిపాలనకు ప్రతీకలుగా నిలుస్తాయి. భాగవత పురాణం మరియు మత్స్య పురాణాలలో విస్తారంగా వివరించబడిన ఈ మత్స్యావతార గాథ కేవలం ఒక పురాణ కథ మాత్రమే కాదు; విపత్తు నిర్వహణ, పర్యావరణ పరిరక్షణ, జీవవైవిధ్య సంరక్షణ, జ్ఞాన పరిరక్షణ వంటి శాశ్వతమైన అత్యున్నత విలువలను మానవాళికి బోధించే గొప్ప ఆధ్యాత్మిక సందేశం.
సత్యయుగంలో ధర్మాత్ముడైన సత్యవ్రత మహారాజు (వైవస్వత మనువు) ఒకరోజు కృతమాల నదీతీరంలో తర్పణం అర్పిస్తూ సంధ్యావందనం చేస్తుండగా, అతని అంజలిలో నీటితో పాటు ఒక చిన్న చేప ప్రత్యక్షమైంది. రాజు దానిని తిరిగి నదిలో వేయబోగా, "రాజా! ఈ పెద్ద నదీజలాలలో ఉన్న బలమైన జలచరాలు నన్ను తినివేస్తాయి, నన్ను కాపాడు" అని ఆ చేప రాజును వేడుకుంది. సత్యవ్రతుడు కరుణతో ఆ చిన్న చేపను తన కమండలంలో వేసుకుని ఆశ్రమానికి తీసుకెళ్లాడు.
విచిత్రంగా ఆ చేప రాత్రికి రాత్రే పెరిగి కమండలానికి సరిపోనంత పెద్దదయ్యాక, రాజు దానిని ఒక చిన్న కుండలోకి, ఆపై పెద్ద పాత్రలోకి, తదనంతరం సరోవరంలోకి మార్చాడు. చివరికి ఆ చేప సముద్ర పరిమాణాన్ని మించి అపారమైన మహా మత్స్యరూపాన్ని సంతరించుకుంది. ఈ అద్భుతాన్ని చూసి ఆశ్చర్యపోయిన సత్యవ్రతుడు ఆ చేప సాక్షాత్తూ శ్రీమహావిష్ణువేనని గ్రహించి భక్తితో ప్రార్థించాడు. అప్పుడు భగవంతుడు తన నిజరూపాన్ని వెల్లడించి, త్వరలోనే సంభవించబోయే మహాప్రళయం గురించి రాజుకు హెచ్చరించాడు.
మరొక ఏడు రోజులలో ప్రళయజలాలు ముంచెత్తి సమస్త భూమండలం జలమయం అవుతుందని విష్ణుమూర్తి తెలిపాడు. ఆ సమయానికి సృష్టి మళ్లీ కొనసాగడానికి వీలుగా సప్తరుషులను, వివిధ రకాల ధాన్య బీజాలను, ఔషధ వృక్షాల విత్తనాలను, సమస్త జీవజాతుల జంటలను ఒక మహానౌకలో సిద్ధం చేయాలని ఆజ్ఞాపించాడు. ప్రళయం సంభవించి సముద్రాలు ఉప్పొంగినప్పుడు, భగవంతుని ఆదేశం ప్రకారం వాసుకి నాగరాజును తాడుగా ఉపయోగించి, మత్స్యరూపంలో ఉన్న విష్ణువు తన శిరస్సుపై ఉన్న విశేష శృంగానికి (కొమ్ముకు) ఆ నౌకను కట్టి సురక్షితంగా జలాలపై నడిపించాడు. ప్రళయం ముగిసేవరకు ఆ నావను రక్షించి సృష్టి పునఃప్రారంభానికి మూలకారకుడయ్యాడు.
ఈ అవతారంలో జరిగిన మరొక అత్యంత ప్రధానమైన ఘట్టం వేదాల రక్షణ. ప్రళయకాలంలో బ్రహ్మదేవుడు నిద్రిస్తున్న సమయంలో హయగ్రీవాసురుడు అనే రాక్షసుడు జ్ఞాన నిధి అయిన వేదాలను అపహరించి సముద్ర గర్భంలో దాచాడు. మత్స్యరూపి అయిన శ్రీమహావిష్ణువు ఆ రాక్షసుడితో తీవ్రంగా పోరాడి, హయగ్రీవుడిని సంహరించి వేదాలను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. ఆ వేదాలను తిరిగి బ్రహ్మదేవునికి అప్పగించి సనాతన జ్ఞానాన్ని పునరుద్ధరించాడు. జ్ఞానం లేకుండా ధర్మం నిలవదని, ధర్మం లేకుండా సృష్టి మనుగడ అసాధ్యమని ఈ సంఘటన మానవాళికి స్పష్టం చేస్తుంది.
శ్లోకం 1: మత్స్యరూపధరో దేవో హయగ్రీవవినాశకః। 
వేదరక్షణకర్తా చ మత్స్యావతారమాశ్రయే॥ 
అర్థం: మత్స్యరూపంలో అవతరించిన దివ్యదేవుడు, హయగ్రీవాసురుని సంహరించి వేదాలను రక్షించాడు. అటువంటి పరమపావన మత్స్యావతారాన్ని నేను శరణు పొందుతున్నాను.
శ్లోకం 2: ప్రళయే భయమాపన్నే నౌకాయాం సప్తసత్తమాన్। 
వేదాన్ధారయమానశ్చ మత్స్యో రక్షితవాన్ భువం॥ అర్థం: మహాప్రళయం సంభవించి సమస్త లోకం భయంతో కంపించినప్పుడు, మత్స్యరూపంలోని విష్ణువు సప్తరుషులను, వేదాలను నౌకలో సురక్షితంగా ఉంచి భూమిని కాపాడాడు.
శ్లోకం 3: ప్రళయపయోధి జలే ధృతవానసి వేదం విహితవహిత్రచరిత్రమఖేదమ్ । 
కేశవ ధృత మీనశరీర జయ జగదీశ హరే ॥ 
అర్థం: ప్రళయకాలంలో సమస్త ప్రపంచం జలమయం అయినప్పుడు వేదాలను భద్రపరిచి, జీవసృష్టి నిలిచేలా నౌకకు మార్గదర్శకుడిగా నిలిచిన మీనరూపధారి కేశవా! జగదీశా! నీకు జయం కలుగుగాక.
శ్లోకం 4: యదా యదా హి ధర్మస్య గ్లానిర్భవతి భారత । అభ్యుత్థానమధర్మస్య తదాత్మానం సృజామ్యహమ్ ॥ (భగవద్గీత 4.7) 

అర్థం: ధర్మానికి హాని కలిగి, అధర్మం పెరిగిపోయిన ప్రతిసారి నేను స్వయంగా అవతరించి ధర్మాన్ని పునరుద్ధరిస్తానని శ్రీకృష్ణ పరమాత్మ భగవద్గీతలో ప్రకటించాడు. ఈ శాశ్వత సూత్రానికి తొలి ప్రత్యక్ష నిదర్శనమే మత్స్యావతారం.
మత్స్యావతార కథ మానవ జీవితానికి అనేక విలువైన పాఠాలను అందిస్తుంది. ఆపదలో ఉన్న ఏ చిన్న జీవిని కూడా తక్కువగా అంచనా వేయకూడదని, ప్రతి జీవి పట్ల కరుణ కలిగి ఉండాలని సత్యవ్రతుని వృత్తాంతం బోధిస్తుంది. ప్రకృతి వైపరీత్యాలు ఎదురైనప్పుడు భయపడకుండా ముందస్తు ప్రణాళిక, దూరదృష్టి, ధైర్యంతో వ్యవహరిస్తే మనుగడ సాధ్యమవుతుందని ఈ కథ సందేశమిస్తుంది. నేటి ఆధునిక ప్రపంచంలో వాతావరణ మార్పులు, తరచుగా సంభవించే వరదలు, ప్రకృతి వైపరీత్యాలు ఎదురవుతున్న వేళ జీవవైవిధ్యాన్ని, పర్యావరణాన్ని, సనాతన విజ్ఞానాన్ని రక్షించుకోవాల్సిన అవసరాన్ని ఈ అవతారం గుర్తుచేస్తుంది. సృష్టి రక్షణే పరమారాధన అని, జ్ఞాన సంరక్షణే నిజమైన ధర్మమని ఈ తొలి అవతారం యుగయుగాలకూ మానవాళికి స్ఫూర్తినిస్తుంది.