వివేకదృష్టి: - సి.హెచ్.ప్రతాప్

సుందరకాండము (పంచమ సర్గ)  

దదర్శ కాన్తాశ్చ సమాలభంత్యః తథాపరాః తత్ర పునః స్వపన్త్యః|

సురూపవక్త్రాశ్చ తథా హసంత్యః క్రుద్ధాః పరాశ్చాపి వినిశ్ర్వసంత్యః||13||

మహాగజైశ్చాపి తథా నదద్భిః సుపూజితైశ్చాపి తథా సుసద్భిః|

రరాజ వీరైశ్చ వినిశ్ర్వసద్భిః హ్రదోభుజఙ్గైరివ నిశ్ర్వసద్భిః||14||

బుద్ధి ప్రధానాన్ రుచిరాభిదానాన్ సంశ్రద్ధధానాన్ జగతః ప్రధానాన్|

నానావిధాన్ రుచిరాభిదానాన్ దదర్శ తస్యాం పురియాతుధానాన్||15||

ననన్ద దృష్ట్వా స చ తాన్ సురూపాన్ నానాగుణానాత్మగుణానురూపాన్|

విద్యోతమానాన్ స తదానురూపాన్ దదర్శ కాంశ్చిచ్చ పునర్విరూపాన్||16||

లంకానగరంలో హనుమంతుడి అన్వేషణ మరింత లోతుగా సాగుతోంది. ఇంతవరకు ఆయన లంకలోని భవనాల వైభవాన్ని, రాక్షసుల ఆయుధ సంపదను, వారి జీవనశైలిని గమనించాడు. ఇప్పుడు ఆ నగరంలో నివసిస్తున్న స్త్రీలు, యోధులు, గజాలు, రాక్షసుల స్వభావాలు, వారి రూపాలు, గుణగణాలను కూడా నిశితంగా పరిశీలిస్తున్నాడు. ఆయన చూపు కేవలం బాహ్య దృశ్యాలను చూడటానికే పరిమితం కాలేదు. ప్రతి వ్యక్తి స్వభావాన్ని, సామర్థ్యాన్ని, ప్రవర్తనను అర్థం చేసుకునే ప్రయత్నం చేసింది.

కొన్ని భవనాల్లో స్త్రీలు తమ భర్తలను ఆలింగనం చేసుకుని నిద్రిస్తున్నారు. మరికొందరు మధురంగా నవ్వుతున్నారు. ఇంకొందరు కోపంతో నిట్టూర్పులు విడుస్తున్నారు. ఒకే నగరంలో, ఒకే సమయంలో, ఎన్నో రకాల భావోద్వేగాలు కనిపిస్తున్నాయి. ఆనందం, నిద్ర, ప్రేమ, కోపం, ఆందోళన.. మానవ జీవితంలోని అనేక పార్శ్వాలు అక్కడ ప్రత్యక్షమవుతున్నాయి.

హనుమంతుడు వీటిని చూసి తన అన్వేషణను మరచిపోలేదు. ఇదే ఆయన ఏకాగ్రతకు నిదర్శనం. మన చుట్టూ ఎన్ని దృశ్యాలు కనిపించినా, ఎన్ని ఆకర్షణలు ఎదురైనా, మన లక్ష్యం స్పష్టంగా ఉంటే మనసు దారి తప్పదు. బాధ్యతతో కూడిన పని చేస్తున్న వ్యక్తికి ఈ లక్షణం అత్యంత అవసరం.

తరువాత హనుమంతుడికి గర్జిస్తున్న మహాగజాలు కనిపించాయి. అవి బలిష్ఠంగా, శిక్షణ పొందినవిగా, యుద్ధానికి సిద్ధంగా ఉన్నవిగా ఉన్నాయి. వాటి గర్జనలు, రాక్షస వీరుల శ్వాసలు కలిసి లంకను ఒక మహాసముద్రంలా అనిపింపజేశాయి. కదులుతున్న గజాలు, శక్తిమంతులైన యోధులు, ఆయుధ సంపద.. ఇవన్నీ రావణుడి రాజ్యానికి ఉన్న సైనిక బలాన్ని తెలియజేస్తున్నాయి.

అయితే హనుమంతుడు భయపడలేదు. శత్రువు బలాన్ని తక్కువగా అంచనా వేయలేదు; అదే సమయంలో అతని బలాన్ని చూసి వెనక్కి తగ్గలేదు. శత్రువు సామర్థ్యాన్ని నిజాయితీగా అంచనా వేసి, తన లక్ష్యాన్ని సాధించడానికి ముందుకు సాగడం వ్యూహాత్మక బుద్ధికి నిదర్శనం.

పదిహేనవ శ్లోకంలో హనుమంతుడు లంకలోని రాక్షసులను మరింత పరిశీలిస్తున్నాడు. కొందరు బుద్ధిమంతులు. కొందరు చక్కటి పేర్లు, వ్యక్తిత్వం కలవారు. మరికొందరు విశేషమైన ప్రతిభ, సామర్థ్యాలు కలిగినవారు. లంకలో కేవలం బలవంతులే కాదు.. బుద్ధి, నైపుణ్యం, వివిధ గుణాలు కలిగిన వ్యక్తులు కూడా ఉన్నారని హనుమంతుడు గుర్తించాడు.

ఇది మనకు ఒక ముఖ్యమైన విషయాన్ని చెబుతుంది. ఒక వ్యవస్థను అర్థం చేసుకోవాలంటే దాని బలాన్ని మాత్రమే కాదు, దాని మేధోశక్తిని కూడా అర్థం చేసుకోవాలి. ఒక సంస్థ, రాజ్యం లేదా సమాజం ఎంత బలంగా ఉందో తెలుసుకోవాలంటే అక్కడి ఆయుధాలను లెక్కించడం మాత్రమే సరిపోదు. అక్కడి మనుషుల నైపుణ్యం, ఆలోచనా శక్తి, నాయకత్వ సామర్థ్యం, క్రమశిక్షణను కూడా అంచనా వేయాలి.

పదహారవ శ్లోకంలో హనుమంతుడు కొందరు రాక్షసులు అందంగా, అనేక గుణాలతో, తమ స్వభావానికి తగిన ప్రతిభతో ప్రకాశిస్తున్నారని గమనించాడు. మరికొందరు మాత్రం విరూపంగా కనిపించారు. ఇక్కడ వాల్మీకి ఒక లోతైన విషయాన్ని సూచిస్తున్నాడు. రూపం ఒక్కటే వ్యక్తిత్వానికి ప్రమాణం కాదు. రూపం ఆకర్షణీయంగా ఉన్నంత మాత్రాన గుణాలు ఉంటాయని చెప్పలేం; అలాగే బాహ్య రూపం సాధారణంగా ఉన్నంత మాత్రాన ప్రతిభ లేదని కూడా చెప్పలేం.

హనుమంతుడి పరిశీలనలో ఇదే వివేకం కనిపిస్తుంది. ఆయన ఎవరినీ కేవలం రూపాన్ని బట్టి నిర్ణయించలేదు. వారి గుణాలు, ప్రవర్తన, సామర్థ్యాలను గమనించాడు. ఈ దృష్టి నేటి జీవితంలోనూ ఎంతో అవసరం. వ్యక్తులను వారి వస్త్రధారణ, మాటతీరు, సంపద, హోదా ఆధారంగా అంచనా వేయడం సులభం. కానీ అసలు విలువ వ్యక్తి ఆలోచనలో, ప్రవర్తనలో, విలువల్లో, బాధ్యతలో ఉంటుంది.

మనిషికి జ్ఞానం ఉండవచ్చు; కానీ దానికి వివేకం తోడైతేనే అది ప్రయోజనకరం. బలం ఉండవచ్చు; కానీ నియంత్రణ లేకపోతే అదే బలం ప్రమాదకరం. అందం ఉండవచ్చు; కానీ సద్గుణాలు లేకపోతే అది శాశ్వత గౌరవాన్ని ఇవ్వదు.

హనుమంతుడు లంకలోని ప్రతి దృశ్యాన్ని చూసి ఒక విషయం స్పష్టంగా నిరూపించాడు—నిజమైన అన్వేషకుడు కళ్లతో మాత్రమే చూడడు; బుద్ధితో పరిశీలిస్తాడు. లక్ష్యం ఉన్నవాడు ప్రతి సమాచారాన్ని ఉపయోగించుకుంటాడు. వివేకం ఉన్నవాడు బాహ్య ఆకర్షణల వెనుక ఉన్న వాస్తవాన్ని గుర్తిస్తాడు.

అందుకే ఈ ఘట్టం మనకు ఇచ్చే సందేశం స్పష్టం: రూపాన్ని కాదు.. గుణాన్ని చూడాలి. బలాన్ని కాదు.. దాని వెనుక ఉన్న నియంత్రణను చూడాలి. మాటలను కాదు.. వాటి వెనుక ఉన్న ఉద్దేశాన్ని చూడాలి. హనుమంతుడి లంకాన్వేషణ మనకు నేర్పేది ఇదే—విజయానికి శక్తి ఎంత అవసరమో, సరైన పరిశీలన, ఏకాగ్రత, వివేకం కూడా అంతే అవసరం.