కాలచక్రం: - డా: సి.హెచ్.ప్రతాప్

 శ్రీమద్భాగవతం - తృతీయ స్కంధము – జ్ఞాన మైత్రేయం  

తృతీయ స్కంధంలోని మైత్రేయ మహర్షి–విదురుల సంభాషణలో కాలతత్త్వాన్ని పరిశీలించిన తరువాత, భాగవతం మన దృష్టిని కాలచక్రం వైపు మళ్లిస్తుంది. సూక్ష్మమైన త్రుటి నుంచి బ్రహ్మదేవుని పగలు వరకు కాలాన్ని విస్తరించి చూపిన మైత్రేయుడు, కాలం కేవలం కొలత కాదని, సృష్టి పరిణామాన్ని నడిపించే మహాశక్తి అని తెలియజేస్తాడు. మనిషి జీవితాన్ని రోజులు, నెలలు, సంవత్సరాలుగా కొలుస్తాడు; కానీ విశ్వదృష్టిలో ఈ కాల ప్రమాణాలు అత్యంత స్వల్పమైనవి. ఈ విశాలమైన కాలచక్రాన్ని అర్థం చేసుకోవడం ద్వారా మనిషి తన జీవితాన్ని మరింత వివేకంతో చూసుకోవాలని భాగవతం సూచిస్తుంది.
కాలం ఎవరి కోసం ఎదురుచూడదు. ఉదయం వచ్చిన తరువాత సాయంత్రం తప్పదు; బాల్యం తరువాత యౌవనం, యౌవనం తరువాత వృద్ధాప్యం రావడం తప్పదు. ఒక వ్యక్తి తన సంపదను, అధికారాన్ని, శరీర సౌందర్యాన్ని, సామాజిక స్థాయిని ఎంతగా కాపాడుకోవాలనుకున్నా కాలగమనాన్ని ఆపలేడు. అందుకే కాలం మనిషికి అత్యంత నిశ్శబ్దమైన గురువు. అది ఉపన్యాసం చేయదు; కానీ ప్రతి క్షణం ఒక పాఠాన్ని నేర్పుతుంది.
భాగవతం చెప్పే యుగచక్రం ఈ భావనను మరింత విస్తృతం చేస్తుంది. సత్యయుగంలో ధర్మం తన సంపూర్ణతకు దగ్గరగా ఉంటుంది. త్రేతాయుగంలో ధర్మంలో కొంత క్షీణత ప్రారంభమవుతుంది. ద్వాపరంలో అది మరింత తగ్గుతుంది. కలియుగంలో ధర్మం మరింత బలహీనపడుతుంది. ఇది కేవలం కాలవ్యవధుల వివరణ కాదు; మానవ చైతన్యంలో వచ్చే మార్పులకు కూడా ఒక ప్రతీకాత్మక వివరణగా చూడవచ్చు.
యుగాలు మారుతున్న కొద్దీ మానవుల ఆలోచనా విధానం, జీవనశైలి, సామాజిక విలువలు కూడా మారుతాయి. అయితే భాగవతం ఒక ముఖ్యమైన ఆశావహ సందేశాన్ని ఇస్తుంది. యుగం ఎలా ఉన్నా భగవంతుని స్మరణకు మార్గం మూసుకుపోదు. కాలం మారినా భక్తికి విలువ తగ్గదు. బాహ్య పరిస్థితులు ప్రతికూలంగా మారినప్పుడు అంతరంగాన్ని ధర్మంతో నిలబెట్టుకోవడమే నిజమైన సాధన.
ఇక్కడ కాలచక్రానికి మరో కోణం కనిపిస్తుంది. సృష్టి ప్రారంభమవుతుంది, అభివృద్ధి చెందుతుంది, క్రమంగా క్షీణిస్తుంది, చివరకు లయంలోకి వెళుతుంది. ఆ తరువాత మళ్లీ సృష్టి ప్రారంభమవుతుంది. అంటే విశ్వంలో ఏదీ శాశ్వతంగా ఒకే రూపంలో ఉండదు. మార్పు ప్రకృతి ధర్మం. ఈ మార్పును అంగీకరించలేకపోవడమే మనిషి అనేక దుఃఖాలకు కారణం.
మన జీవితంలో కూడా ఇదే సత్యం వర్తిస్తుంది. కోల్పోయిన స్థానం గురించి నిరంతరం బాధపడటం, గతాన్ని తిరిగి తీసుకురావాలని ప్రయత్నించడం, భవిష్యత్తు గురించి అతిగా భయపడటం—ఇవన్నీ కాల స్వభావాన్ని అర్థం చేసుకోకపోవడం వల్ల కలిగేవే. గతం తిరిగి రాదు; భవిష్యత్తు ఇంకా రాలేదు. మనిషికి నిజంగా అందుబాటులో ఉన్నది వర్తమాన క్షణమే. ఆ క్షణాన్ని సార్థకం చేయడమే వివేకం.
మైత్రేయ మహర్షి కాలాన్ని విశ్వ పరిణామానికి ఆధారంగా వివరించడం వెనుక ఉన్న అంతరార్థం ఇదే. మనిషి తన చిన్న జీవితాన్ని విశ్వకాలంతో పోల్చినప్పుడు అహంకారానికి స్థానం తగ్గుతుంది. కోట్లాది సంవత్సరాల సృష్టి ప్రవాహంలో మన జీవితకాలం ఎంత స్వల్పమో తెలుస్తుంది. అయినప్పటికీ ఆ స్వల్ప జీవితానికే అపారమైన విలువ ఉంది. ఎందుకంటే ఆ సమయంలోనే మనిషి తన ఆలోచనలను మార్చుకోగలడు, తన కర్మలను సరిదిద్దుకోగలడు, జ్ఞానాన్ని పొందగలడు, భక్తిని పెంపొందించుకోగలడు.
కాలాన్ని జయించడం అంటే కాలాన్ని ఆపడం కాదు. కాలప్రవాహంలో మారిపోని విలువలను ఆశ్రయించడం. ధనం మారుతుంది, పదవి మారుతుంది, శరీరం మారుతుంది, పరిస్థితులు మారుతాయి. కానీ సత్యం, ధర్మం, దయ, భక్తి, జ్ఞానం వంటి విలువలు మనిషి జీవితానికి శాశ్వతమైన దిశను చూపుతాయి.
అందుకే మైత్రేయ మహర్షి బోధనలో కాలతత్త్వం మనకు ఒక గొప్ప జీవిత సందేశాన్ని అందిస్తుంది. కాలం మన చేతుల్లో ఉండదు; కానీ కాలాన్ని ఎలా వినియోగించాలో మాత్రం మన చేతుల్లోనే ఉంటుంది. గడిచిపోయిన కాలాన్ని గురించి విచారించడం కంటే మిగిలిన కాలాన్ని సార్థకం చేసుకోవడం ముఖ్యం. ప్రతి క్షణాన్ని ధర్మబద్ధమైన ఆలోచనకు, సత్కర్మకు, భగవంతుని స్మరణకు వినియోగించినప్పుడే మానవ జన్మకు నిజమైన అర్థం లభిస్తుంది.
కాలచక్రం నిరంతరం తిరుగుతూనే ఉంటుంది. దాని ముందు ఎవరి అధికారం నిలవదు. కానీ ఆ కాలప్రవాహంలో భక్తి, జ్ఞానం, ధర్మాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని జీవించిన వ్యక్తి తన జీవితానికి శాశ్వతమైన అర్థాన్ని ఇవ్వగలడు. ఇదే మైత్రేయ మహర్షి కాలతత్త్వ బోధనలోని అంతర్లీన భగవత సారం.