ద్వారకా తిరుమల ఆలయం: - సి.హెచ్.ప్రతాప్

 తిరుమలకు వెళ్లలేని భక్తుడికి తిరుమల అనుభూతిని అందించే క్షేత్రం ఏదైనా ఉందా? ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని ఏలూరు జిల్లాలో, శేషాచల కొండపై కొలువైన ద్వారకా తిరుమల ఈ ప్రశ్నకు భక్తి సమాధానంగా నిలుస్తుంది. “చిన్న తిరుపతి”గా ప్రసిద్ధి చెందిన ఈ క్షేత్రం శ్రీ వేంకటేశ్వర స్వామికి అంకితం. అయితే దీని అసలైన విశిష్టత పేరు వల్ల కాదు—ఒకే గర్భగుడిలో ఒకే దేవుని రెండు విగ్రహాలు కొలువై ఉండటం వల్ల.
స్థానిక స్థలపురాణం ప్రకారం, ద్వారక అనే మహర్షి ఈ ప్రాంతంలో తీవ్రమైన తపస్సు చేశాడు. ఆయన తపస్సుకు మెచ్చిన శ్రీ వేంకటేశ్వరుడు ఒక పుట్టలో స్వయంభువుగా వెలిశాడని విశ్వాసం. ఆ మహర్షి పేరు మీదే ఈ ప్రాంతానికి “ద్వారకా తిరుమల” అనే పేరు వచ్చిందని చెబుతారు. భారత ప్రభుత్వ పర్యాటక మంత్రిత్వ శాఖకు చెందిన ఉత్సవ్‌ పోర్టల్‌ కూడా ద్వారక మహర్షి తపస్సు అనంతరం పుట్టలో స్వయంభువుగా వెలసిన వేంకటేశ్వరుని గుర్తించిన క్షేత్రంగా దీనిని పేర్కొంటోంది.
ఇక్కడ మరో ఆసక్తికరమైన పురాణగాథ అజ మహారాజుతో ముడిపడి ఉంది. శ్రీరాముని పూర్వీకుడైన అజుడు స్వయంవరానికి వెళ్తూ ఈ క్షేత్రాన్ని దర్శించకుండా వెళ్లాడని, అనంతరం ఎదురైన ఇబ్బందుల నుంచి బయటపడేందుకు వేంకటేశ్వరుని ప్రార్థించాడని స్థలపురాణం చెబుతుంది. ఇది పురాణ విశ్వాసం; దీనిని నిర్ధారిత చారిత్రక సంఘటనగా చూడకూడదు.
ద్వారకా తిరుమలలోని అత్యంత అరుదైన ప్రత్యేకత ఇదే. ఒకటి ద్వారక మహర్షి కనుగొన్న స్వయంభూ రూపం. ఆ విగ్రహం పైభాగం మాత్రమే దర్శనమిస్తుంది; దిగువ భాగం భూమిలో ఉన్నదని క్షేత్ర సంప్రదాయం చెబుతుంది. భగవంతుని పాదాలను దర్శించకుండా పూజ సంపూర్ణం కాదనే భావనతో, వెనుక భాగంలో మరో సంపూర్ణ వేంకటేశ్వర విగ్రహాన్ని ప్రతిష్ఠించినట్లు సంప్రదాయం వివరిస్తుంది. ఒకే విమాన శిఖరం కింద ఈ రెండు విగ్రహాలు ఉండటం ద్వారకా తిరుమల ప్రత్యేకత.
ఈ రెండు రూపాలకు ఆధ్యాత్మికంగా కూడా ప్రత్యేక అర్థాలు ఆపాదిస్తారు. స్వయంభూ రూపాన్ని మోక్షానికి ప్రతీకగా, సంపూర్ణ రూపాన్ని ధర్మ, అర్థ, కామ పురుషార్థాలకు ప్రతీకగా భావించే సంప్రదాయం ఉంది.
ఆలయ ప్రస్తుత నిర్మాణంలో విమానం, మండపం, గోపురం, ప్రాకారాల వంటి ముఖ్య నిర్మాణాలకు ధర్మ అప్పారావు కాలానికి చెందిన కృషిని చారిత్రక వర్ణనలు ఆపాదిస్తున్నాయి. మైలవరం రాణి చిన్నమ్మారావు స్వర్ణాభరణాలు, వెండి వాహనాలను సమర్పించినట్లు కూడా పేర్కొంటారు. ఆలయ ప్రధాన రాజగోపురం ఐదు అంతస్తులతో దక్షిణాభిముఖంగా ఉండగా, మిగిలిన మూడు దిక్కుల్లోనూ గోపురాలు ఉన్నాయి. విమానం నాగర శైలిని ప్రతిబింబిస్తుంది.
వైశాఖ మాసంలో జరిగే స్వయంభూ స్వామివారి బ్రహ్మోత్సవాలు, ఆశ్వయుజ మాసంలో జరిగే ఉత్సవాలు ఈ క్షేత్ర ఆధ్యాత్మిక వైభవాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి. తిరుకల్యాణోత్సవం, రథోత్సవం వంటి వేడుకలు భక్తులను విశేషంగా ఆకర్షిస్తాయి. “చిన్న తిరుపతి”గా ప్రసిద్ధి చెందినందుకు కారణం కూడా తిరుమలతో పోలిక ఉన్న వైష్ణవ సంప్రదాయాలు, పూజా విధానాలే.
ద్వారకా తిరుమల మనకు చెప్పే సందేశం కేవలం “కోరికలు తీర్చే దేవాలయం” అనే స్థాయిలో ఆగిపోదు. ఒకే దేవుడు రెండు రూపాల్లో దర్శనమివ్వడం వెనుక జీవితానికి భౌతిక బాధ్యతలు, ఆధ్యాత్మిక లక్ష్యం రెండూ అవసరమే అనే తాత్విక భావాన్ని చూడవచ్చు.
తిరుమల కొండల వైభవం ఒక రూపమైతే, శేషాచలంపై ప్రశాంతంగా వెలసిన ద్వారకా తిరుమల మరో రూపం. ఇక్కడికి వచ్చే భక్తుడికి కనిపించేది రెండు విగ్రహాలు కాదు—ఒకే దైవం జీవితాన్ని ధర్మంతో నడిపించి, చివరికి ఆత్మను మోక్షం వైపు నడిపించే రెండు దారులను చూపిస్తున్నట్లుగా అనిపిస్తుంది.