అన్వేషణ; - సి.హెచ్.ప్రతాప్

సుందరకాండ — అథ షష్టస్సర్గః

అవప్లుత్య మహావేగః ప్రహస్తస్య నివేశనమ్‌ |

తతోఽన్యత్ పుప్లువే వేశ్మ మహాపార్శ్వస్య వీర్యవాన్‌ || 17 ||

అథ మేఘ ప్రతీకాశం కుంభకర్ణనివేశనమ్‌ |

విభీషణస్య చ తథా పుప్లువే స మహాకపిః || 18 ||

మహోదరస్య చ గృహం విరూపాక్షస్య చైవ హి |

విద్యుజ్జిహ్వస్య భవనం విద్యున్మాలేస్తథైవచ || 19 ||

వజ్రదంష్ట్రస్య చ తథా పుప్లువే స మహాకపిః |

శుకస్య చ మహాతేజాః సారణస్య చ ధీమతః || 20 ||

సీతామాత జాడను కనుగొనాలనే ఏకైక సంకల్పంతో లంకానగరాన్ని జల్లెడ పడుతున్న హనుమంతుడు ఒక్కో భవనాన్ని పరిశీలిస్తూ ముందుకు సాగుతున్నాడు. రావణుని అంతఃపురాన్ని, ముఖ్యమైన రాక్షసుల నివాసాలను, నగరంలోని అనేక ప్రదేశాలను అన్వేషిస్తున్న ఆయనకు విశ్రాంతి లేదు. సీత ఎక్కడ ఉన్నారో తెలుసుకోవడమే ఆయన లక్ష్యం. అందుకే ఒక్క క్షణం కూడా వృథా చేయకుండా ఒక భవనం నుంచి మరొక భవనానికి మహావేగంతో దూకుతున్నాడు.

ముందుగా ప్రహస్తుడి నివాసాన్ని పరిశీలించిన హనుమంతుడు, అక్కడ సీతాదేవి జాడ కనిపించకపోవడంతో మహాపార్శ్వుడి భవనానికి చేరుకుంటాడు. అక్కడి నుంచి మేఘంలా విశాలమైన కుంభకర్ణుడి నివాసాన్ని అన్వేషిస్తాడు. అనంతరం విభీషణుడి గృహాన్నీ పరిశీలిస్తాడు. ఈ క్రమంలో మహోదరుడు, విరూపాక్షుడు, విద్యుజ్జిహ్వుడు, విద్యున్మాలి, వజ్రదంష్ట్రుడు, శుకుడు, సారణుడు వంటి ప్రముఖ రాక్షసుల నివాసాలను కూడా వెదుకుతాడు.

ఈ శ్లోకాలలో ప్రధానంగా కనిపించేది హనుమంతుడి అన్వేషణలోని తీవ్రత, క్రమబద్ధత, పట్టుదల. లంకలో ప్రతి ముఖ్యమైన ప్రదేశాన్ని పరిశీలించకుండా సీతాదేవి జాడను కనుగొనలేనని ఆయనకు తెలుసు. అందుకే చిన్నదైనా, పెద్దదైనా ఏ అవకాశాన్నీ వదులుకోడు. ఇది మన జీవితానికి ఎంతో గొప్ప పాఠం.

ఒక లక్ష్యాన్ని సాధించాలంటే కేవలం శక్తి సరిపోదు. స్పష్టమైన లక్ష్యం, నిరంతర ప్రయత్నం, సహనం, పరిశీలనా శక్తి, వైఫల్యాలను తట్టుకునే మనస్తత్వం అవసరం. హనుమంతుడు ఒక ఇంటిలో సీత కనిపించలేదని నిరాశ చెందలేదు. వెంటనే మరొక ప్రదేశానికి వెళ్తాడు. ఇలా ప్రతి వైఫల్యాన్ని తదుపరి ప్రయత్నానికి మార్గదర్శకంగా మార్చుకుంటాడు.

ఇక్కడ మరో ముఖ్యమైన అంశం హనుమంతుడు విభీషణుడి గృహాన్ని కూడా పరిశీలించడం. తరువాత విభీషణుడు ధర్మపక్షాన నిలిచే మహాత్ముడిగా మనకు పరిచయం అవుతాడు. అయితే ఆ సమయంలో హనుమంతుడి ముందున్న కర్తవ్యం సీతాన్వేషణ. వ్యక్తుల గురించి ముందస్తు అభిప్రాయాలతో కాకుండా, తన బాధ్యతకు అనుగుణంగా ప్రతి ప్రదేశాన్ని పరిశీలించడం ఆయన కర్తవ్యనిష్ఠను తెలియజేస్తుంది.

హనుమంతుడి వేగం కేవలం శారీరక సామర్థ్యానికి ప్రతీక కాదు. అది సంకల్పశక్తికి ప్రతిరూపం. మనసులో లక్ష్యం స్పష్టంగా ఉన్నప్పుడు అడుగులకు వేగం వస్తుంది. లక్ష్యం పట్ల నిబద్ధత ఉన్నప్పుడు అలసట వెనుకబడుతుంది. కష్టాలు ఎదురైనా ప్రయాణం ఆగదు.

ఈ శ్లోకాలు మరో సత్యాన్ని గుర్తుచేస్తాయి. విజయం ఒక్కసారిగా లభించదు; అనేక ప్రయత్నాల సమాహారమే విజయం. ఒక తలుపు మూసుకుపోతే మరో తలుపు వెదకాలి. ఒక మార్గం ఫలించకపోతే మరొక మార్గాన్ని ప్రయత్నించాలి. కానీ లక్ష్యాన్ని మాత్రం విడిచిపెట్టకూడదు.

సీతాన్వేషణలో హనుమంతుడి ప్రతి దూకుడు మనకు ఒక సందేశం. సంకల్పం ఉన్నవాడు అవకాశాలను వెదుకుతాడు; పట్టుదల ఉన్నవాడు వైఫల్యాలను దాటుకుంటాడు; ధర్మబద్ధమైన లక్ష్యం ఉన్నవాడికి చివరకు మార్గం తప్పక కనిపిస్తుంది.