బోయి భీమన్న ‘పాలేరు’, ‘గుడిసెలు కాలిపోతున్నాయి’ — ఒక విశ్లేషణ: - Dr కందేపి రాణీప్రసాద్

 

తెలుగు సాహిత్యంలో సామాజిక వాస్తవికతకు, అణగారిన వర్గాల జీవితానుభవాలకు, సమానత్వ భావనకు స్వరం అందించిన ప్రముఖ రచయితల్లో బోయి భీమన్న ఒకరు. కవి, నాటకకర్త, గేయరచయితగా ఆయన చేసిన సాహిత్య కృషిలో సామాజిక చైతన్యానికి ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. కులవివక్ష, పేదరికం, నిరక్షరాస్యత, శ్రమదోపిడీ, సామాజిక అసమానత వంటి సమస్యలను కేవలం విమర్శించడమే కాకుండా, వాటి నుంచి విముక్తికి విద్య, ఆత్మగౌరవం, సంఘటిత చైతన్యం అవసరమని ఆయన రచనలు సూచిస్తాయి. ‘పాలేరు’, ‘గుడిసెలు కాలిపోతున్నాయి’ ఈ దృక్పథానికి ముఖ్యమైన ప్రతినిధి రచనలు.
‘పాలేరు’ ఒక సామాజిక నాటకం. గ్రామీణ సమాజంలో కులవ్యవస్థతో ముడిపడిన శ్రమదోపిడీ, పేదరికం, విద్యకు దూరమైన జీవితం ఇందులో ప్రధాన సమస్యలుగా కనిపిస్తాయి. ‘పాలేరు’ అనే పదమే ఒక సామాజిక వాస్తవికతకు ప్రతీకగా మారుతుంది. భూస్వామ్య వ్యవస్థలో ఆధారపడిన వ్యవసాయ కూలీ జీవితాన్ని భీమన్న నాటకరూపంలో చూపించారు. కేవలం ఆర్థిక దోపిడీ మాత్రమే కాకుండా, కులపరమైన వివక్ష కూడా వ్యక్తి జీవితాన్ని ఎలా పరిమితం చేస్తుందో నాటకం ఆవిష్కరిస్తుంది.
‘పాలేరు’లో విద్య ఒక కీలకమైన విముక్తి సాధనంగా కనిపిస్తుంది. శ్రమ చేయడం మాత్రమే జీవితానికి అంతిమ లక్ష్యం కాదని, చదువు ద్వారా వ్యక్తి తన జీవితాన్ని మార్చుకోవచ్చనే భావన నాటకంలో బలంగా వ్యక్తమవుతుంది. అందువల్ల ఈ రచన ఒక వ్యక్తి కథగా కాకుండా, తరతరాలుగా అవకాశాలకు దూరమైన సమాజానికి విద్యా చైతన్యానికి పిలుపుగా చూడవచ్చు. భీమన్న రచనల గురించి లభ్యమయ్యే విమర్శనాత్మక అధ్యయనాలు కూడా ‘పాలేరు’లో విద్య, సామాజిక సాధికారతకు సంబంధించిన ఆలోచనలను గుర్తిస్తున్నాయి.
‘పాలేరు’లో మరో ముఖ్యమైన అంశం కులాంతర సంబంధాల పట్ల రచయిత చూపిన దృష్టి. భీమన్న రచనల్లో కులవిభజనను అధిగమించి మానవ సంబంధాలను నిర్మించాలనే ఆకాంక్ష కనిపిస్తుంది. ‘పాలేరు’, ‘రాగవాసిష్ఠం’ వంటి నాటకాలలో కులాంతర వివాహాల ఆలోచనను కూడా ప్రతిపాదించినట్లు సాహిత్య ఆధారాలు పేర్కొంటున్నాయి.
ఇక ‘గుడిసెలు కాలిపోతున్నాయి’లో భీమన్న దృష్టి మరింత విస్తృతమైన సామాజిక ప్రశ్నల వైపు సాగుతుంది. 1973లో వెలువడిన ఈ ఖండకావ్యం దళితుల జీవన వాస్తవాలను, వారి నివాసాల అస్థిరతను, సామాజిక నిర్లక్ష్యాన్ని, రాజకీయ హామీల స్వభావాన్ని ప్రశ్నిస్తుంది. ఏడాది తర్వాత ఏడాది పేదల గుడిసెలు ఎందుకు కాలిపోతున్నాయి? వాటి స్థానంలో మళ్లీ గుడిసెలే ఎందుకు ఏర్పడుతున్నాయి? అనే ప్రశ్నల వెనుక ఉన్న సామాజిక నిర్మాణాన్ని ఆలోచింపజేయడం ఈ రచనలోని ప్రధాన లక్షణం.
ఇక్కడ ‘గుడిసె’ కేవలం ఒక పేద కుటుంబం నివసించే చిన్న ఇల్లు కాదు. అది అణగారిన వర్గాల అస్థిర జీవితం, ఆర్థిక బలహీనత, సామాజిక భద్రతలేమికి ప్రతీకగా నిలుస్తుంది. ‘మంట’ కూడా కేవలం భౌతిక అగ్ని కాదు; అది దోపిడీ, వివక్ష, నిర్లక్ష్యం, అన్యాయం వంటి సామాజిక సమస్యలకు ప్రతీకాత్మక రూపంగా అర్థం చేసుకోవచ్చు. అందువల్ల ‘గుడిసెలు కాలిపోతున్నాయి’ అనే శీర్షికే మొత్తం సామాజిక వ్యవస్థపై ఒక ప్రశ్నగా మారుతుంది.
ఈ కావ్యంలో రాజకీయ చైతన్యం కూడా గమనించదగినది. ఎన్నికల సమయంలో పేదల వద్దకు వచ్చే నాయకులు ఇచ్చే హామీలు, వారి సమస్యల పట్ల నిరంతర నిర్లక్ష్యం మధ్య ఉన్న వైరుధ్యాన్ని రచయిత ప్రశ్నిస్తారు. అయితే రచయిత ఉద్దేశం కేవలం రాజకీయ విమర్శకు పరిమితం కాదు. పేదలు తమ సమస్యలను తామే గుర్తించి ప్రశ్నించే స్థాయికి ఎదగాలనే చైతన్యాన్ని కలిగించడం ఆయన లక్ష్యంగా కనిపిస్తుంది.
‘గుడిసెలు కాలిపోతున్నాయి’లో ప్రతీకల వినియోగం కూడా విశేషమైనది. చీమలను శ్రమజీవులకు, పాములను దోపిడీశక్తులకు ప్రతీకలుగా ఉపయోగించినట్లు సాహిత్య విమర్శలు పేర్కొంటున్నాయి. చిన్నదైన చీమలు కలిసి పనిచేసినప్పుడు శక్తిగా మారడం ద్వారా అణగారిన వర్గాల్లో ఐక్యత అవసరాన్ని సూచించే ప్రతీకాత్మకతను రచయిత నిర్మించారు.
రెండు రచనలను పోల్చి చూస్తే వాటి మధ్య ఒక అంతర్గత సంబంధం స్పష్టమవుతుంది. ‘పాలేరు’లో వ్యక్తి జీవితాన్ని కట్టిపడేసే కులం, శ్రమదోపిడీ, నిరక్షరాస్యత వంటి సమస్యలు ప్రధానంగా కనిపిస్తే, ‘గుడిసెలు కాలిపోతున్నాయి’లో అదే సామాజిక సమస్యలు విస్తృతమైన సమాజ దృశ్యంగా రూపుదిద్దుకుంటాయి. ఒకదానిలో విద్య ద్వారా వ్యక్తి ఎదగాలనే ఆకాంక్ష ఉంటే, మరొకదానిలో సంఘటిత చైతన్యం ద్వారా సమాజం తన హక్కులను గుర్తించాలనే పిలుపు కనిపిస్తుంది.
భాషాపరంగా భీమన్న రచనల ప్రత్యేకత వాటి సరళతలో ఉంది. సంక్లిష్టమైన సామాజిక సిద్ధాంతాలను సామాన్య పాఠకుడికి అర్థమయ్యే భాషలో చెప్పగలిగిన శక్తి ఆయనకు ఉంది. పద్యం, గేయం, వచనం, నాటకం వంటి వివిధ ప్రక్రియల్లో ఆయన రచించినప్పటికీ సామాజిక సమస్యను పాఠకుడి అనుభవానికి దగ్గరగా తీసుకురావడం ఆయన రచనా శైలిలోని ముఖ్య లక్షణం. ‘గుడిసెలు కాలిపోతున్నాయి’ ఆయన వచన కవిత్వానికి ప్రతినిధి రచనగా విమర్శకులు గుర్తించారు.
భీమన్న దృష్టిలో సామాజిక విముక్తి అంటే కేవలం ఆర్థిక అభివృద్ధి కాదు. ఆత్మగౌరవం, విద్య, సమానత్వం, మానవ సంబంధాలు, సామాజిక చైతన్యం—ఇవన్నీ కలిసినప్పుడే నిజమైన అభ్యుదయం సాధ్యమవుతుందని ఆయన రచనలు సూచిస్తాయి. ఈ దృష్టిలో ‘పాలేరు’ ఒక చైతన్య నాటకంగా, ‘గుడిసెలు కాలిపోతున్నాయి’ ఒక సామాజిక హెచ్చరికగా కనిపిస్తాయి.
మొత్తంగా చూస్తే ‘పాలేరు’, ‘గుడిసెలు కాలిపోతున్నాయి’ రెండూ ఒక నిర్దిష్ట కాలంలోని సామాజిక సమస్యలను మాత్రమే ప్రతిబింబించిన రచనలు కావు. సమాజంలో అసమానతలు ఎలా ఏర్పడతాయి? పేదరికం ఎందుకు తరతరాలకు కొనసాగుతుంది? విద్య మనిషి జీవితాన్ని ఎలా మార్చగలదు? అణగారిన వర్గాలు తమ హక్కుల పట్ల ఎలా చైతన్యవంతం కావాలి? అనే ప్రశ్నలను ఈ రచనలు ముందుకు తెస్తాయి. అందువల్ల బోయి భీమన్న సాహిత్యం సామాజిక చరిత్రకు ఒక దర్పణంగానే కాకుండా, మానవ గౌరవం కోసం సాగిన సాహిత్య స్వరంగా కూడా విలువ పొందుతుంది.
‘పాలేరు’లోని విద్యా చైతన్యం, ‘గుడిసెలు కాలిపోతున్నాయి’లోని సామాజిక ప్రశ్న—ఈ రెండింటినీ కలిపి చదివినప్పుడు భీమన్న సాహిత్య దృక్పథంలోని ప్రధాన సూత్రం స్పష్టమవుతుంది: