స్వరాల సోయగం: - సి.హెచ్. ప్రతాప్

సుందరకాండ – దశమ సర్గ

“కాచిద్వీణాం పరిష్వజ్య ప్రసుప్తా సంప్రకాశతే |

మహానదీప్రకీర్ణేవ నళినీ పోతమాశ్రితా ||” (37)

రావణుడి అంతఃపురంలో సంచరిస్తున్న హనుమంతుడికి వీణను హృదయానికి హత్తుకొని నిద్రిస్తున్న ఒక స్త్రీ కనిపించింది. ఆమెను వాల్మీకి మహర్షి మనోహరమైన ప్రకృతి దృశ్యంతో పోల్చారు. మహానది ప్రవాహంలో కొట్టుకుపోతున్న కమలలత ఒక పడవను ఆశ్రయించినట్లుగా ఆమె వీణను ఆలింగనం చేసుకొని విశ్రాంతి తీసుకుంటోంది. స్త్రీని కమలలతతోను, వీణను పడవతోను పోల్చడం ఈ ఉపమానంలోని ప్రత్యేకత. నిద్రలోనూ వీణను విడువని ఆమె భంగిమ సంగీతంతో ఏర్పడిన ఆత్మీయ అనుబంధాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. ప్రకృతిలోని సున్నితమైన దృశ్యాన్ని మానవ జీవితంతో అనుసంధానించిన వాల్మీకి కవితా ప్రతిభ ఇక్కడ ప్రస్ఫుటమవుతుంది.

“అన్యా కక్షగతేనైవ మడ్డుకేనాసితేక్షణా |

ప్రసుప్తా భామినీ భాతి బాలపుత్రేవ వత్సలా ||” (38)

మరోచోట నల్లని నేత్రాలు కలిగిన సుందరి మడ్డుకమనే వాద్యాన్ని చంకలో ఉంచుకొని నిద్రిస్తోంది. తన చిన్నబిడ్డను ఒడిలో పొదువుకొని నిద్రిస్తున్న ప్రేమమయి తల్లిలా ఆమె కనిపించిందని వాల్మీకి వర్ణించారు. మడ్డుకం ఒక వాద్యవిశేషం. దానిని ఎంతో జాగ్రత్తగా దగ్గరగా ఉంచుకున్న ఆమె భంగిమలో మహర్షి మాతృవాత్సల్యాన్ని దర్శించారు. బిడ్డపట్ల తల్లి చూపించే అపారమైన ప్రేమను కళాకారిణికి తన వాద్యంతో ఏర్పడిన అనుబంధానికి ఉపమానంగా ఉపయోగించడం విశేషం. ఈ చిత్రణలో సౌందర్యం కంటే ఆప్యాయతకు ప్రాధాన్యం కనిపిస్తుంది.

“పటహం చారుసర్వాంగీ పీడ్య శేతే శుభస్తనీ |

చిరస్య రమణం లబ్ధ్వా పరిష్వజ్యేవ భామినీ ||” (39)

అందమైన శరీరాకృతి కలిగిన మరొక స్త్రీ పటహమనే తాళవాద్యాన్ని గట్టిగా హత్తుకొని నిద్రిస్తోంది. చాలాకాలం విరహం అనంతరం తన ప్రియుడిని కలుసుకున్న ప్రేయసి అతనిని గాఢంగా ఆలింగనం చేసుకున్నట్లుగా ఆమె కనిపించిందని మహర్షి వర్ణించారు. ఈ ఉపమానంలో విరహం, కలయిక, అనురాగం వంటి భావోద్వేగాలు ప్రతిఫలిస్తున్నాయి. వాద్యాన్ని హత్తుకొని నిద్రిస్తున్న సాధారణమైన దృశ్యాన్ని ప్రణయానుభూతితో మేళవించడం వాల్మీకి శృంగారరస చిత్రణకు నిదర్శనం. స్త్రీ నిద్రాభంగిమలో కూడా సున్నితమైన భావవ్యక్తీకరణను గుర్తించడం ఆయన పరిశీలనాశక్తిని తెలియజేస్తుంది.

“కాచిద్వంశం పరిష్వజ్య సుప్తా కమలలోచనా |

రహః ప్రియతమం గృహ్య సకామేవ చ కామినీ ||” (40)

కమలాలవంటి నేత్రాలు కలిగిన మరొక సుందరి వేణువును హత్తుకొని నిద్రిస్తోంది. ఏకాంతంలో తన ప్రియతముడిని చేరుకొని అనురాగంతో ఆలింగనం చేసుకున్న ప్రేయసిలా ఆమె కనిపించిందని వాల్మీకి చిత్రించారు. ఇక్కడ ‘వంశం’ అంటే వెదురుతో తయారైన వేణువు. దానిని తనకు దగ్గరగా ఉంచుకున్న ఆమె నిద్రాభంగిమలో మహర్షి ప్రణయభావాన్ని ఆవిష్కరించారు. సంగీతం, సౌందర్యం, మానవ అనురాగం ఒకే దృశ్యంలో సమ్మిళితమయ్యాయి.

ఈ నాలుగు శ్లోకాలలో వాల్మీకి రావణుడి అంతఃపురంలోని సంగీత వైభవాన్ని నాలుగు విభిన్న ఉపమానాలతో చిత్రించారు. వీణ, మడ్డుకం, పటహం, వేణువు వంటి వాద్యాలను హత్తుకొని నిద్రిస్తున్న స్త్రీలలో ప్రకృతి సౌందర్యాన్ని, మాతృవాత్సల్యాన్ని, ప్రణయానురాగాన్ని దర్శించారు. ఇక్కడ ప్రతి ఉపమానం ఒక ప్రత్యేకమైన భావాన్ని ప్రకటిస్తుంది. సంగీతం కేవలం వినోదసాధనం కాదు. కళాకారుడి మనస్సుతో మమేకమయ్యే అనుభూతి. స్వరాలు ఆగిపోయినా కళతో ఏర్పడిన ఆత్మీయ అనుబంధం కొనసాగుతుందనే భావన ఈ వర్ణనలో స్ఫురిస్తుంది.