మనసుకు పగ్గాలు: - సి.హెచ్. ప్రతాప్

ఎవరైనా మన మాటను కాదంటే మనసు కలత చెందుతుంది. అనుకున్న పని జరగకపోతే అసహనం పెరుగుతుంది. నిన్నటి బాధను, రేపటి భయాన్ని ఈ క్షణంలోకి తెచ్చుకుని మనమే మన ప్రశాంతతను దూరం చేసుకుంటాం. బయట పరిస్థితులు కొంతసేపే ఇబ్బంది పెట్టినా, వాటి గురించి మనసులో సాగించే ఆలోచనలు గంటలకొద్దీ వేధిస్తాయి. ఈ అంతరంగ అలజడిని గుర్తించి, మనస్సును శాంతంగా నిలిపే సాధననే వేదాంతం ‘శమం’ అంటుంది.
వివేకం వల్ల శాశ్వతమైనదేదో, తాత్కాలికమైనదేదో తెలుసుకుంటాం. వైరాగ్యం వల్ల తాత్కాలిక సుఖాలపై మితిమీరిన మమకారం తగ్గుతుంది. అయినా పాత అలవాట్లతో మనసు మళ్లీ వాటివైపు పరుగెడుతుంది. అందుకే అవగాహనతోపాటు అభ్యాసమూ అవసరం. ఆలోచనలను బలవంతంగా అణచివేయకుండా, వాటి వెంట కొట్టుకుపోకుండా ఉండటం శమానికి పునాది.
ఒకరు మనల్ని విమర్శించారనుకుందాం. వెంటనే ఎదురుదాడి చేయాలని అనిపిస్తుంది. అప్పుడు కొద్దిసేపు ఆగి, “ఈ మాటలో సరిదిద్దుకోవాల్సిన అంశముందా? నా బాధకు కారణం వారి మాటలా, నా అహంకారమా?” అని పరిశీలించాలి. నిజమైన సూచన ఉంటే స్వీకరించాలి. ఆధారంలేని నింద అయితే అవసరమైన వివరణ ఇచ్చి వదిలేయాలి. ప్రతి మాటనూ మన విలువకు తీర్పుగా భావించాల్సిన అవసరం లేదు.
శమం అంటే అన్యాయాన్ని సహించడం కాదు. బాధ్యతల నుంచి తప్పుకోవడమూ కాదు. కలతకు లోనుకాకుండా తగిన చర్య తీసుకోగల అంతరంగ స్థిరత్వం. కోపంతో చెప్పే సరైన మాట కూడా సంబంధాన్ని దెబ్బతీయవచ్చు. ప్రశాంతంగా చెప్పే దృఢమైన మాట సమస్య పరిష్కారానికి దారి చూపవచ్చు. అందువల్ల శాంతి బలహీనత కాదు; మన స్పందనపై మనకున్న ఆధిపత్యం.
రోజువారీ జీవితంలో ఈ సాధన చిన్న ప్రయత్నాలతో ప్రారంభమవుతుంది. ఉదయం కొద్దిసేపు నిశ్శబ్దంగా కూర్చుని శ్వాసను గమనించాలి. మనసు ఎటో వెళ్లిందని గుర్తించినప్పుడు విసుక్కోకుండా మళ్లీ దృష్టిని తీసుకురావాలి. ఒక పని చేస్తున్నప్పుడు దానిపైనే శ్రద్ధ పెట్టాలి. అవసరంలేని పోలికలు, నిరంతర సమాచార ప్రవాహం, వ్యర్థ వాదనలు తగ్గించాలి. రాత్రి నిద్రకు ముందు “ఈరోజు ఏ సందర్భంలో నా ప్రశాంతతను కోల్పోయాను? అప్పుడు మరింత వివేకంతో ఎలా స్పందించగలిగేవాడిని?” అని ప్రశ్నించుకోవాలి.
మనసు ప్రశాంతమైతే ఆత్మవిచారణకు అనుకూలమైన నేల సిద్ధమవుతుంది. అలలతో కదిలే నీటిలో ప్రతిబింబం స్పష్టంగా కనిపించనట్లే, కలత చెందిన మనస్సుతో మన అంతరంగాన్ని సరిగా పరిశీలించలేం. శమం ఆ కలతను తగ్గించి, శాస్త్రబోధను శ్రద్ధగా గ్రహించేందుకు సహాయపడుతుంది. అది ఆత్మజ్ఞానానికి అవసరమైన సాధనల్లో ఒకటి.
ఈ మార్పు ఒక్కరోజులో రాదు. కొన్నిసార్లు పాత కోపమే ముందుకు వస్తుంది; మరికొన్నిసార్లు ఆందోళన గెలుస్తుంది. దాన్ని వైఫల్యంగా భావించకుండా, కలతను గుర్తించిన క్షణాన్నే సాధనకు అవకాశంగా తీసుకోవాలి. మనసును నిందించడం వల్ల మరో కలత పుడుతుంది. ఓర్పుతో గమనించడం వల్ల దాని అలవాట్లు తెలుస్తాయి. ప్రతిస్పందించే ముందు ఏర్పడే చిన్న విరామమే క్రమంగా మన ప్రవర్తనను మార్చుతుంది. అక్కడే వివేకం జీవితంలో పనిచేయడం మొదలవుతుంది.
ప్రపంచం మన ఇష్టానుసారం నడవకపోవచ్చు. కానీ ప్రతి సంఘటనకూ మన ప్రశాంతతను అప్పగించాల్సిన అవసరం లేదు. మనసు చెప్పినదల్లా చేయడం స్వేచ్ఛ కాదు; వివేకంతో మనసును నడిపించగలగడమే స్వేచ్ఛ.