ఆత్మస్థైర్యం: - సి.హెచ్.ప్రతాప్

 సుందరకాండ

అథ ద్వాదశస్సర్గః
కిం వా వక్ష్యతి వృద్ధశ్చ జాంబవాన్ అంగదశ్చ సః।
గతం పారం సముద్రస్య వానరాశ్చ సమాగతాః॥ (9)
సముద్రాన్ని దాటి లంకకు చేరుకున్నప్పటికీ సీతమ్మను కనుగొనలేకపోవడంతో హనుమంతుని మనస్సులో అనేక ఆలోచనలు తలెత్తాయి. తాను తిరిగి వెళ్లినప్పుడు అనుభవజ్ఞుడైన జాంబవంతుడు ఏమంటాడు? యువరాజైన అంగదుడు ఎలా స్పందిస్తాడు? తనపై అపారమైన నమ్మకంతో ఎదురుచూస్తున్న వానరులందరికీ ఏమని సమాధానం చెప్పగలడు? అనే ప్రశ్నలు ఆయనను కలవరపరిచాయి. సముద్రాన్ని దాటగల సామర్థ్యం తనకు ఉందని అందరూ విశ్వసించారు. ఆ విశ్వాసంతోనే తనను ఈ మహత్తర కార్యానికి పంపించారు. ఇప్పుడు వారి ఆశలను నెరవేర్చలేకపోతే ఎలా అన్న ఆవేదన హనుమంతునిలో వ్యక్తమవుతోంది. తన వ్యక్తిగత ప్రతిష్ఠకంటే సహచరుల నమ్మకాన్ని నిలబెట్టుకోవడమే ఆయనకు ప్రధానంగా కనిపిస్తోంది. నిజమైన బాధ్యతాయుతమైన వ్యక్తి తన విజయాన్ని మాత్రమే కాకుండా, తనపై ఆధారపడినవారి ఆశలను కూడా దృష్టిలో ఉంచుకుంటాడనే సత్యం ఇక్కడ స్పష్టమవుతోంది.
అనిర్వేదః శ్రియో మూలం అనిర్వేదః పరం సుఖమ్।
అనిర్వేదో హి సతతం సర్వార్థేషు ప్రవర్తకః॥ (10)
ఈ శ్లోకం సుందరకాండలోని అత్యంత స్ఫూర్తిదాయకమైన జీవనసూత్రాలలో ఒకటి. నిరాశకు లోనుకాకపోవడమే సంపదకు, విజయానికి మూలమని హనుమంతుడు తనకు తానే ధైర్యం చెప్పుకున్నాడు. నిరుత్సాహాన్ని దూరం చేసుకోవడంలోనే నిజమైన మానసిక ప్రశాంతత ఉందని, ఆశను కోల్పోకుండా ప్రయత్నించడమే అన్ని కార్యాలను ముందుకు నడిపించే శక్తి అని గ్రహించాడు. ఇక్కడ సంపద అంటే కేవలం ధనం మాత్రమే కాదు. జ్ఞానం, విజయం, ఆత్మవిశ్వాసం, సంతృప్తి వంటి జీవితాన్ని సుసంపన్నం చేసే సమస్త విలువలు. మనిషి నిరాశకు లొంగిపోయినప్పుడు అతని శక్తిసామర్థ్యాలు నిర్వీర్యమవుతాయి. అదే ఆశను నిలబెట్టుకున్నప్పుడు కొత్త అవకాశాలు కనిపిస్తాయి. హనుమంతుడు తన ఆందోళనను అధిగమించడానికి ఎంచుకున్న మార్గం ఇదే. సమస్యను చూసి వెనుదిరగకుండా, తనలోని ఆత్మస్థైర్యాన్ని మళ్లీ మేల్కొలుపుకున్నాడు.
కరోతి సఫలం జంతోః కర్మ యత్ తత్ కరోతి సః।
తస్మాత్ అనిర్వేదకృతం యత్నం చేష్టేఽహముత్తమమ్॥ (11)
నిరాశకు లోనుకాని మనస్తత్వమే మనిషి చేపట్టిన కార్యాన్ని విజయవంతం చేయగలదని హనుమంతుడు భావించాడు. అందువల్ల నిరుత్సాహాన్ని విడిచిపెట్టి మరింత శ్రద్ధతో ప్రయత్నించాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. ఇప్పటివరకు చేసిన అన్వేషణ ఫలించలేదనే బాధను పక్కనపెట్టి, మిగిలిన అవకాశాలను పరిశీలించడానికి సిద్ధమయ్యాడు. ఇక్కడ హనుమంతుని ఆలోచనల్లో ఒక గొప్ప పరివర్తన కనిపిస్తుంది. కొద్దిసేపటి క్రితం సీతమ్మ కనిపించలేదని విచారించిన ఆయన ఇప్పుడు తన ప్రయత్నాన్ని ఎలా కొనసాగించాలనే విషయంపై దృష్టి సారించాడు. నిష్క్రియాత్మకమైన ఆవేదన నుంచి కార్యోన్ముఖమైన సంకల్పానికి ఆయన మనస్సు మళ్లింది. కష్టసమయంలో మనిషిని నిలబెట్టేది కేవలం బాహ్య సహాయం మాత్రమే కాదు. తనలో తాను ధైర్యాన్ని పెంపొందించుకొని, పరిస్థితులను ఎదుర్కోవడానికి సిద్ధపడే అంతర్గత శక్తి కూడా ఎంతో ముఖ్యమని ఈ శ్లోకం తెలియజేస్తోంది.
భూయస్తావత్ విచేష్యామి దేశాన్ రావణపాలితాన్।
అపానశాలా విచితాః తథా పుష్పగృహాణి చ॥ (12)
హనుమంతుడు తన అన్వేషణను మరింత విస్తృతం చేయాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. రావణుని ఆధీనంలోని ప్రదేశాలను మరోసారి పరిశీలించాలని భావించాడు. అప్పటికే పానశాలలను, పుష్పగృహాలను కూడా వెతికాడు. అయినప్పటికీ సీతమ్మ జాడ తెలియలేదు. కానీ ఈసారి ఆయన మనస్సులో నిరాశకంటే కార్యసాధన సంకల్పమే బలంగా నిలిచింది. ఇప్పటివరకు వెతికిన ప్రదేశాలను గుర్తుచేసుకుంటూ, ఇంకా పరిశీలించాల్సిన ప్రాంతాలవైపు దృష్టి మళ్లించాడు. ఒకే ప్రయత్నాన్ని నిరర్థకంగా పునరావృతం చేయడం కాకుండా, అన్వేషణ పరిధిని విస్తరించుకోవాలనే ఆలోచన ఆయనలో కనిపిస్తుంది. లక్ష్యసాధనలో పట్టుదలతోపాటు సమయోచితమైన ఆలోచన, సరైన కార్యప్రణాళిక కూడా అవసరమని ఈ ఘట్టం తెలియజేస్తోంది.
ఈ నాలుగు శ్లోకాలు హనుమంతుని అంతరంగంలో చోటుచేసుకున్న ఒక అద్భుతమైన మానసిక పరివర్తనను మన ముందుంచుతున్నాయి. నిరాశతో నిండిన మనస్సు క్రమంగా ఆత్మవిశ్వాసాన్ని తిరిగి పొందడం, ఆందోళన నుంచి బయటపడి కార్యసాధనకు సిద్ధమవడం ఇందులోని ప్రధానాంశం. ఇంతవరకు సీతమ్మ కనిపించలేదనే బాధతో సతమతమైన హనుమంతుడు ఇప్పుడు నిరాశకు లొంగిపోవడం వల్ల ప్రయోజనం లేదని గ్రహించాడు. తన సమస్యకు పరిష్కారం మరింత ప్రయత్నించడంలోనే ఉందని నిర్ణయించుకున్నాడు.
ఇక్కడ ప్రస్తావించిన అనిర్వేదం అనే భావనకు ఎంతో లోతైన ఆధ్యాత్మిక ప్రాధాన్యం ఉంది. అనిర్వేదం అంటే నిరుత్సాహానికి లోనుకాకపోవడం, ఆశను కోల్పోకుండా ఉండటం, ఎదురయ్యే అవరోధాలను అధిగమించడానికి నిరంతరం ప్రయత్నించడం. ఇది కేవలం సానుకూలంగా ఆలోచించడం మాత్రమే కాదు. ప్రతికూల పరిస్థితులను వాస్తవికంగా అర్థం చేసుకొని, వాటిని అధిగమించడానికి అవసరమైన మానసిక స్థైర్యాన్ని నిలబెట్టుకోవడం.
మనిషి జీవితంలో విజయాలకంటే సవాళ్లే ఎక్కువగా ఎదురయ్యే సందర్భాలు ఉంటాయి. ఎన్నో ప్రయత్నాలు చేసినప్పటికీ ఆశించిన ఫలితాలు లభించకపోవచ్చు. అటువంటి సమయంలో మనస్సు సహజంగానే నిరాశవైపు మొగ్గుచూపుతుంది. ఇక ప్రయత్నించి ప్రయోజనం ఏమిటనే ప్రశ్న తలెత్తుతుంది. ఆ ప్రశ్నకు హనుమంతుని ఆలోచనలే సమాధానం. ఒక ప్రయత్నం ఫలించకపోవడం వల్ల కార్యసాధన అసాధ్యమని నిర్ణయించకూడదు. ప్రయత్నించే మార్గాలను, అవకాశాలను మరింత లోతుగా పరిశీలించాలి.
హనుమంతుని ఆత్మస్థైర్యంలో మరొక విశిష్టత ఉంది. తనను ప్రోత్సహించడానికి ఆ సమయంలో ఆయన పక్కన జాంబవంతుడు లేడు. అంగదుడు లేడు. ఇతర వానరులు కూడా లేరు. శత్రుదుర్గమైన లంకలో ఆయన ఒంటరిగా ఉన్నాడు. అటువంటి పరిస్థితుల్లో తనకు తానే ధైర్యం చెప్పుకున్నాడు. మనిషి జీవితంలో బాహ్య ప్రోత్సాహం ఎంతో అవసరమైనప్పటికీ, అంతరంగంలో పెంపొందించుకున్న ఆత్మవిశ్వాసమే క్లిష్టసమయాల్లో మరింత బలమైన ఆధారంగా నిలుస్తుందని ఈ సంఘటన తెలియజేస్తుంది.
భగవద్గీతలో శ్రీకృష్ణుడు కూడా మనిషి తన మనస్సు ద్వారానే తనను తాను ఉద్ధరించుకోవాలని బోధించాడు. మనస్సే మనిషికి మిత్రుడిగా, శత్రువుగా మారగలదనే సత్యాన్ని వివరించాడు. హనుమంతుని అంతర్మథనంలో ఈ భావన స్పష్టంగా ప్రతిఫలిస్తుంది. మొదట ఆయన మనస్సు ప్రతికూలమైన ఊహలతో నిండిపోయింది. తరువాత అదే మనస్సు వివేకంతో ఆలోచించి, నిరాశను అధిగమించి, కార్యసాధనవైపు మళ్లింది.
ఈ సందర్భంలో మనం మరొక ముఖ్యమైన విషయాన్ని గుర్తించాలి. ఆత్మస్థైర్యం అంటే విజయం తప్పకుండా లభిస్తుందనే అంధవిశ్వాసం కాదు. విజయం కోసం మనవంతు ప్రయత్నాన్ని సంపూర్ణంగా కొనసాగించగలమనే నమ్మకం. పరిస్థితులు మనకు అనుకూలంగా లేకపోయినా మన కర్తవ్యాన్ని విడిచిపెట్టకుండా ఉండటమే నిజమైన ధైర్యం.
హనుమంతుడు ఇక్కడ తనకు తానే బోధించుకున్న సూత్రం మనందరికీ వర్తిస్తుంది. విద్యార్థికి చదువులో, ఉద్యోగికి విధి నిర్వహణలో, వ్యాపారికి ప్రయత్నాలలో, సాధకునికి ఆధ్యాత్మిక సాధనలో అనేక అవరోధాలు ఎదురవుతాయి. వాటిని చూసి నిరుత్సాహపడితే ముందడుగు వేయడం కష్టమవుతుంది. అదే ఓర్పుతో, వివేకంతో ప్రయత్నిస్తే కొత్త మార్గాలు కనిపిస్తాయి.
నిరాశ మనిషి శక్తిని కుంగదీస్తుంది. ఆత్మస్థైర్యం అదే శక్తిని కార్యసాధనవైపు నడిపిస్తుంది. కష్టాలను చూసి వెనుదిరగకుండా, తనలోని ధైర్యాన్ని మేల్కొలుపుకొని, ప్రతి అవరోధాన్ని మరో ప్రయత్నానికి అవకాశంగా మార్చుకోవడమే నిజమైన విజయరహస్యం. హనుమంతుని అనిర్వేదం మానవాళికి అందించే అమూల్యమైన సందేశం ఇదే.
॥ ఓమ్ తత్ సత్ ॥