బాధ్యత: - సి.హెచ్.ప్రతాప్

 సుందరకాండ
 

అథ ద్వాదశస్సర్గః
సీతామదృష్ట్వా హ్యనవాప్య పౌరుషం విహృత్య కాలం సహ వానరైశ్చిరమ్।
న మేఽస్తి సుగ్రీవసమీపగా గతిః సుతీక్ష్ణదణ్డో బలవాంశ్చ వానరః॥ (5)
సీతమ్మను కనుగొనలేకపోతే తన పరాక్రమానికి ప్రయోజనం ఏమిటని హనుమంతుడు ఆవేదన చెందాడు. వానరులతో కలిసి అన్వేషణలో ఎంతో కాలం గడిచిపోయింది. ఇప్పుడు లంకలో కూడా సీతమ్మ జాడ తెలియడం లేదు. అప్పగించిన కార్యాన్ని పూర్తి చేయకుండా సుగ్రీవుని ఎదుటకు ఎలా వెళ్లగలనని ఆలోచించాడు. సుగ్రీవుడు మహాబలవంతుడు, క్రమశిక్షణ విషయంలో కఠినంగా వ్యవహరించేవాడు. నిర్ణీత సమయంలో బాధ్యతను నెరవేర్చకపోతే ఆయన ఆగ్రహానికి గురికావలసి వస్తుందనే భయం హనుమంతునిలో కలిగింది. ఇక్కడ ఆయనను బాధిస్తున్నది శిక్ష భయం మాత్రమే కాదు. తనపై ఉంచిన విశ్వాసాన్ని నిలబెట్టుకోలేకపోతున్నాననే ఆవేదన కూడా. తన శక్తిసామర్థ్యాలను నిరూపించుకోవడం కంటే అప్పగించిన కార్యాన్ని విజయవంతంగా పూర్తి చేయడమే ముఖ్యమని ఆయన భావిస్తున్నాడు.
దృష్టమంతఃపురం సర్వం దృష్టా రావణయోషితాః।
న సీతా దృశ్యతే సాధ్వీ వృథా జాతో మమ శ్రమః॥ (6)
రావణుని అంతఃపురమంతా పరిశీలించాను. అక్కడున్న స్త్రీలనందరినీ చూశాను. కానీ పవిత్రమైన సీతమ్మ మాత్రం కనిపించలేదని హనుమంతుడు విచారించాడు. ఇంతవరకు చేసిన ప్రయత్నమంతా వృథా అయిందనే భావన ఆయనను కలచివేసింది. నిజానికి సముద్రాన్ని దాటి లంకలో ప్రవేశించడమే అసాధారణమైన సాహసం. శత్రువుల కంటపడకుండా రావణుని భవనాలను పరిశీలించడం కూడా గొప్ప కార్యమే. అయినప్పటికీ హనుమంతుడు వాటిని విజయాలుగా పరిగణించడం లేదు. ఎందుకంటే తన ప్రయాణానికి అసలు ఉద్దేశమైన సీతాన్వేషణ ఇంకా ఫలించలేదు. చేసిన శ్రమను కాకుండా సాధించాల్సిన లక్ష్యాన్ని ప్రామాణికంగా తీసుకోవడం ఆయన కర్తవ్యనిష్ఠకు నిదర్శనం.
కిం ను మాం వానరాః సర్వే గతం వక్ష్యంతి సంగతాః।
గత్వా తత్ర త్వయా వీర కిం కృతం తద్వదస్వ నః॥ (7)
తాను తిరిగి వానరుల వద్దకు వెళ్లినప్పుడు వారందరూ తనను ఏమని ప్రశ్నిస్తారో హనుమంతుడు ఊహించుకున్నాడు. సముద్రాన్ని దాటి లంకకు వెళ్లిన వీరుడా! అక్కడ నీవు ఏమి సాధించావు? సీతమ్మ కనిపించిందా? నీ అన్వేషణ ఫలితం ఏమిటి? అని అడిగితే తాను ఏమని సమాధానం చెప్పగలడు? ఈ ఆలోచన ఆయన మనస్సును మరింత కలవరపరిచింది. తన కోసం ఎదురుచూస్తున్న సహచరుల ఆశలు, వారి నమ్మకం, తమందరి ఉమ్మడి లక్ష్యం ఆయనకు గుర్తుకొచ్చాయి. వ్యక్తిగతంగా ఎంతటి శ్రమ చేసినప్పటికీ బృందానికి అవసరమైన ఫలితాన్ని అందించలేకపోతే కలిగే బాధ ఇక్కడ వ్యక్తమవుతోంది. ఇతరుల విశ్వాసాన్ని నిలబెట్టుకోవాలనే తపన నిజమైన బాధ్యతకు ముఖ్యమైన లక్షణం.
అదృష్ట్వా కిం ప్రవక్ష్యామి తామహం జనకాత్మజామ్।
ధ్రువం ప్రాయముపైష్యంతి కాలస్య వ్యతివర్తనే॥ (8)
జనకమహారాజు కుమార్తె సీతమ్మను చూడకుండానే తిరిగి వెళితే ఏమని చెప్పగలనని హనుమంతుడు తీవ్రంగా ఆలోచించాడు. సుగ్రీవుడు విధించిన గడువు దాటిపోవడంతో వానరులు నిరాశకు గురై ప్రాయోపవేశానికి సిద్ధపడతారేమోనని భయపడ్డాడు. ఈ ఆలోచన ఆయన ఆవేదనను మరింత పెంచింది. తన వైఫల్యం తన ఒక్కడికే పరిమితం కాదని, తనపై ఆధారపడిన సహచరుల జీవితాలనూ ప్రభావితం చేయవచ్చని ఆయన గ్రహించాడు. ఒక కార్యాన్ని స్వీకరించిన వ్యక్తికి దాని ఫలితాలపట్ల కూడా బాధ్యత ఉంటుందనే గొప్ప సత్యం ఈ శ్లోకంలో వ్యక్తమవుతోంది.
ఈ నాలుగు శ్లోకాలు హనుమంతుని అంతరంగంలో జరుగుతున్న సంఘర్షణను స్పష్టంగా ఆవిష్కరిస్తాయి. ఒకవైపు సీతమ్మ కనిపించలేదనే ఆవేదన, మరోవైపు సుగ్రీవునికి సమాధానం చెప్పాల్సిన బాధ్యత, ఇంకోవైపు తనపై ఆశలు పెట్టుకున్న వానరుల భవిష్యత్తు గురించి ఆందోళన ఆయనను చుట్టుముట్టాయి. అసాధారణమైన శక్తిసామర్థ్యాలు ఉన్నప్పటికీ హనుమంతుడు ఈ మానసిక ఒత్తిడికి అతీతుడు కాలేదు. అయితే ఆయన ఆందోళనకు మూలం స్వార్థం కాదు. కర్తవ్యాన్ని నెరవేర్చాలనే నిబద్ధత.
ఇక్కడ మనం గుర్తించాల్సిన ముఖ్యమైన విషయం ఒకటుంది. హనుమంతుడు తన అసాధారణమైన విజయాలను గుర్తుచేసుకొని సంతృప్తి చెందడం లేదు. సముద్రాన్ని దాటాను, లంకలో ప్రవేశించాను, రావణుని అంతఃపురాన్ని పరిశీలించాను కాబట్టి నా బాధ్యత పూర్తయిందని భావించడం లేదు. సీతమ్మను కనుగొనడమే తన అసలు కార్యమని గుర్తిస్తున్నాడు. ప్రయత్నానికి, ఫలితానికి మధ్య ఉన్న వ్యత్యాసాన్ని ఆయన ఆలోచనలు తెలియజేస్తున్నాయి.
అయితే ఇక్కడ మరొక సూక్ష్మమైన అంశం కూడా ఉంది. మనిషి తన కర్తవ్యాన్ని నిష్ఠతో నిర్వర్తించాలి. కానీ ఆశించిన ఫలితం వెంటనే రానంత మాత్రాన తన శ్రమంతా వ్యర్థమైందని నిర్ధారించుకోకూడదు. ప్రతి ప్రయత్నం కొంత అనుభవాన్ని, అవగాహనను అందిస్తుంది. ఒక మార్గంలో విజయం లభించకపోతే మరో మార్గాన్ని అన్వేషించడానికి ఆ అనుభవమే ఉపయోగపడుతుంది. హనుమంతుని అన్వేషణ ఇంకా పూర్తికాలేదు. అందువల్ల ఆయన భావిస్తున్న వైఫల్యం అంతిమమైనది కాదు.
ఈ సందర్భంలో హనుమంతుని బృందస్ఫూర్తి కూడా మనకు ఆదర్శప్రాయంగా కనిపిస్తుంది. తనను నమ్మి బాధ్యత అప్పగించినవారి ఆశలను నిలబెట్టుకోవాలని ఆయన పరితపిస్తున్నాడు. నిజమైన నాయకత్వం కేవలం ఆదేశాలు ఇవ్వడంలో ఉండదు. తన నిర్ణయాలు, తన ప్రయత్నాలు ఇతరుల జీవితాలను ఎలా ప్రభావితం చేస్తాయో గుర్తించడంలో ఉంటుంది. హనుమంతుడు తన సహచరుల గురించి ఆలోచించడం ఆయనలోని సేవాభావాన్ని, సమష్టి బాధ్యతను తెలియజేస్తుంది.
మానవ జీవితంలోనూ ఇటువంటి పరిస్థితులు ఎదురవుతుంటాయి. కుటుంబంలో, ఉద్యోగంలో, సమాజంలో మనకు అనేక బాధ్యతలు ఉంటాయి. కొన్నిసార్లు ఎంత శ్రమించినా ఆశించిన ఫలితాలు కనిపించవు. అప్పుడు ఇతరులకు ఏమని సమాధానం చెప్పాలనే ఆందోళన కలుగుతుంది. అయితే ఆందోళన మన ఆత్మవిశ్వాసాన్ని దెబ్బతీయకుండా చూసుకోవాలి. బాధ్యతను భారంగా మాత్రమే భావించకుండా, మన సామర్థ్యాన్ని మరింత మెరుగుపరచుకునే అవకాశంగా స్వీకరించాలి.
హనుమంతుని ఈ అంతర్మథనం మనకు కర్తవ్యనిష్ఠతోపాటు ఆత్మపరిశీలన ప్రాధాన్యాన్ని తెలియజేస్తుంది. చేసిన ప్రయత్నాన్ని నిజాయితీగా సమీక్షించుకోవడం అవసరం. లోపాలను గుర్తించడం అవసరం. కానీ నిరాశలో మునిగిపోయి మిగిలిన అవకాశాలను కోల్పోవడం సమంజసం కాదు.
బాధ్యతను స్వీకరించడం గొప్ప విషయం. దానిని నెరవేర్చడానికి శక్తివంచన లేకుండా ప్రయత్నించడం మరింత గొప్ప విషయం. ఎదురైన వైఫల్యాన్ని అంతిమ తీర్పుగా భావించకుండా, మరింత మెరుగైన ప్రయత్నానికి ప్రేరణగా మార్చుకోవడమే నిజమైన కార్యసాధకుని లక్షణం. హనుమంతుని కర్తవ్యనిష్ఠ మనకు అందించే శాశ్వతమైన సందేశం ఇదే.
॥ ఓమ్ తత్ సత్ ॥