గండభేరుండ పక్షి — పురాణ ప్రతీక నుంచి జీవవైవిధ్య చిహ్నం : - Dr కందేపి రాణీ ప్రసాద్

 

గండభేరుండం అనగానే మన కళ్లముందు రెండు తలలతో, అపారమైన శక్తిని ప్రతిబింబించే ఒక అద్భుత పక్షి రూపం మెదులుతుంది. భారతీయ సంస్కృతిలో గండభేరుండం ఒక సాధారణ పక్షి మాత్రమే కాదు; శక్తి, ధైర్యం, అపరాజితత్వం, రక్షణకు ప్రతీకగా శతాబ్దాలుగా భావించబడిన పౌరాణిక రూపం. ముఖ్యంగా దక్షిణ భారత రాజవంశాల కళ, శిల్పం, రాజముద్రలు, దేవాలయ అలంకరణల్లో ఈ రూపం ప్రత్యేక స్థానం సంపాదించింది.
గండభేరుండం అనే పదం సంస్కృతంలోని గండ మరియు భేరుండ అనే పదాల నుంచి ఏర్పడిందని భావిస్తారు. దీనిని సాధారణంగా రెండు తలల గరుడసదృశ పక్షిగా చిత్రిస్తారు. రెండు తలలు రెండు దిశలను పరిశీలిస్తూ, అపారమైన శక్తితో విస్తరించిన రెక్కలు, బలమైన పంజాలు కలిగిన మహాపక్షి రూపంలో శిల్పకళలో కనిపిస్తుంది. కొన్ని సంప్రదాయాల్లో ఇది అత్యంత శక్తివంతమైన పక్షిగా వర్ణించబడింది.
అయితే ఇక్కడ ఒక ముఖ్యమైన విషయాన్ని గుర్తించాలి. గండభేరుండం ఆధునిక పక్షిశాస్త్రంలో గుర్తించబడిన నిజమైన పక్షి జాతి కాదు. ఇది ప్రధానంగా భారతీయ పురాణ, కళా, శిల్ప సంప్రదాయాల్లో కనిపించే పౌరాణిక పక్షి ప్రతిరూపం. అందువల్ల దీనికి శాస్త్రీయ నామం, నిర్దిష్ట జీవశాస్త్రీయ వర్గీకరణ లేదా సహజ ఆవాసం ఉన్నాయని చెప్పడం లేదు 
గండభేరుండ రూపానికి భారతీయ శిల్పకళలో విశిష్టమైన స్థానం ఉంది. ముఖ్యంగా కర్ణాటక ప్రాంతంలోని దేవాలయాలు, రాజభవనాలు, శిల్పాల్లో ఈ ప్రతీక విస్తృతంగా కనిపిస్తుంది. హొయసళ, విజయనగర తదితర దక్షిణ భారత కళా సంప్రదాయాల్లో ద్విముఖ పక్షి రూపాలు శిల్పాలలో కనిపిస్తాయి. మైసూరు రాజవంశ సంప్రదాయంలో కూడా గండభేరుండం ఒక ప్రముఖ రాజప్రతీకగా ప్రసిద్ధి చెందింది.
ఈ పౌరాణిక పక్షి రూపంలోని రెండు తలలకు వివిధ ప్రతీకాత్మక అర్థాలను ఆపాదించారు. రెండు దిశలను ఒకేసారి చూడగల సామర్థ్యం, అప్రమత్తత, శక్తి, సమగ్ర దృష్టి వంటి భావాలను ఇది సూచిస్తుందని కళా-సాంస్కృతిక వ్యాఖ్యానాల్లో చెప్పబడుతుంది. రెక్కలు స్వేచ్ఛకు, ఎత్తైన ఆలోచనలకు ప్రతీకలుగా; బలమైన పంజాలు ధైర్యానికి, రక్షణకు ప్రతీకలుగా భావించవచ్చు.
గండభేరుండానికి సంబంధించిన కథలు భారతీయ పురాణ సంప్రదాయంలో కూడా కనిపిస్తాయి. ముఖ్యంగా నరసింహ అవతారంతో అనుసంధానమైన కొన్ని సంప్రదాయ కథనాల్లో గండభేరుండ రూపం ప్రస్తావించబడుతుంది. అయితే ఈ కథనాలకు వివిధ ప్రాంతాల్లో, వివిధ గ్రంథ-సంప్రదాయాల్లో భిన్న రూపాలు ఉన్నాయి. కాబట్టి వాటిని చారిత్రకంగా నిర్ధారించబడిన జీవశాస్త్ర వాస్తవాలుగా కాకుండా పురాణ, సాంస్కృతిక కథనాలుగా చూడాలి.
గండభేరుండం మనకు మరో ముఖ్యమైన విషయాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. మన పూర్వీకులు ప్రకృతిలోని పక్షుల ఆకృతి, శక్తి, ఎగరగల సామర్థ్యం వంటి లక్షణాలను తమ ఊహాశక్తితో మిళితం చేసి అద్భుతమైన పౌరాణిక జీవరూపాలను సృష్టించారు. అందువల్ల గండభేరుండం భారతీయుల ప్రకృతి పరిశీలన, సృజనాత్మకత, కళాత్మక కల్పనకు కూడా ఒక ఉదాహరణగా నిలుస్తుంది.
నేటి కాలంలో గండభేరుండాన్ని కేవలం పురాణ పక్షిగా కాకుండా ప్రకృతి పరిరక్షణకు ఒక ప్రతీకగా కూడా చూడవచ్చు. నిజమైన పక్షులైన గరుడాలు, రాబందులు, గద్దలు, కొంగలు, హార్న్‌బిల్లులు వంటి అనేక పక్షులు పర్యావరణ సమతుల్యతలో కీలక పాత్ర పోషిస్తున్నాయి. వాటి ఆవాసాల నాశనం, కాలుష్యం, ఆహార కొరత, వేట వంటి కారణాలతో అనేక పక్షిజాతులు ప్రమాదాలను ఎదుర్కొంటున్నాయి. గండభేరుండం వంటి శక్తివంతమైన పక్షి ప్రతీకలు మనలో ప్రకృతిపట్ల బాధ్యతను, పక్షుల సంరక్షణ పట్ల చైతన్యాన్ని పెంచగలవు.
గండభేరుండం నిజమైన పక్షి జాతి కాకపోయినా, భారతీయ సంస్కృతిలో దాని స్థానం మాత్రం నిజంగా గొప్పది. అది మన పురాణ కల్పనకు రెక్కలు ఇచ్చిన రూపం; శిల్పకళకు వైభవాన్ని అందించిన ప్రతీక; శక్తి, ధైర్యం, అప్రమత్తతలకు సంకేతం. రెండు తలలతో ఆకాశాన్ని వీక్షించే గండభేరుండ రూపం మనకు ఒక అందమైన సందేశాన్ని అందిస్తుంది—ఒక కన్ను గతాన్ని పరిశీలిస్తే, మరో కన్ను భవిష్యత్తును చూడాలి; రెండు రెక్కలతో ప్రకృతి, సంస్కృతిని కాపాడుకుంటూ ముందుకు సాగాలి.