ప్లాటినం – అరుదైన లోహం, : - Dr కందేపి రాణీప్రసాద్

 

ప్లాటినం (Platinum) భూమిపై లభించే అత్యంత విలువైన, అరుదైన లోహాలలో ఒకటి. రసాయన శాస్త్రంలో దీనిని Pt అనే సంకేతంతో సూచిస్తారు. దీని పరమాణు సంఖ్య 78. వెండి-తెలుపు రంగులో మెరిసే ప్లాటినం, అందం మాత్రమే కాకుండా అసాధారణమైన రసాయనిక స్థిరత్వం, అధిక ఉష్ణ సహనం, తుప్పు నిరోధకత వంటి లక్షణాల వల్ల శాస్త్ర, వైద్య, పారిశ్రామిక రంగాల్లో ఎంతో ప్రాధాన్యం పొందింది
ప్లాటినం ప్రాచీన కాలంలోనే కొన్ని ప్రాంతాల్లో మనుషులకు పరిచయం ఉన్నప్పటికీ, ప్రత్యేక లోహంగా దీని శాస్త్రీయ గుర్తింపు తరువాత ఏర్పడింది. స్పానిష్ పరిశోధకులు దక్షిణ అమెరికాలో దీనిని గమనించారు. స్పానిష్ భాషలో వెండిని Plata అంటారు; దాని నుంచి చిన్న వెండి అనే భావనతో Platina అనే పేరు వచ్చింది.
18వ శతాబ్దంలో యూరోపియన్ శాస్త్రవేత్తలు ప్లాటినంపై విస్తృతంగా పరిశోధనలు చేశారు. అనంతరం ఇది స్వతంత్ర మూలకంగా గుర్తించబడింది.
ప్లాటినం పీరియాడిక్ పట్టికలో 10వ సమూహానికి, 6వ పీరియడ్‌కు చెందిన మార్పు లోహం (Transition Metal). ఇది చాలా తక్కువ క్రియాశీలత కలిగిన లోహం. సాధారణ పరిస్థితుల్లో గాలి, నీరు, అనేక ఆమ్లాల ప్రభావానికి సులభంగా గురికాదు.
ప్లాటినం యొక్క ముఖ్యమైన లక్షణాలలో ఒకటి తుప్పు పట్టకపోవడం. ఇది ఆక్సిజన్‌తో సులభంగా చర్య జరపదు. అయితే ప్రత్యేక పరిస్థితుల్లో కొన్ని రసాయనాలతో చర్య జరుపుతుంది. ముఖ్యంగా ఆక్వా రెజియా (Aqua regia) అనే ఆమ్ల మిశ్రమంలో ప్లాటినం కరుగుతుంది.
ప్లాటినం దట్టమైన, బరువైన లోహం. దీని సాంద్రత సుమారు 21.45 g/cm³. దీని ద్రవీభవన స్థానం సుమారు 1768°C, మరిగే స్థానం సుమారు 3825°C.
ఇది వంగే గుణం (malleability), సాగదీయగల గుణం (ductility) కలిగివుంటుంది. అందువల్ల చాలా పలుచని తీగలుగా, వివిధ ఆకారాలుగా తయారు చేయవచ్చు. అధిక ఉష్ణోగ్రతల వద్ద కూడా స్థిరంగా ఉండటం వల్ల ప్రయోగశాల పరికరాల్లో దీనిని ఉపయోగిస్తారు.
ప్లాటినం విలువకు కారణం కేవలం దాని మెరుపు కాదు. ఇది ప్రకృతిలో చాలా అరుదుగా లభిస్తుంది. అంతేకాకుండా ఖనిజం నుంచి ప్లాటినాన్ని వేరు చేసి శుద్ధి చేయడం సంక్లిష్టమైన ప్రక్రియ.
ప్లాటినం *రసాయనికంగా స్థిరమైనప్పటికీ, కొన్ని రసాయన చర్యలను వేగవంతం చేసే ఉత్ప్రేరకం (catalyst)*గా పనిచేస్తుంది. ఈ ద్వంద్వ స్వభావమే దాని పారిశ్రామిక ప్రాముఖ్యతకు ప్రధాన కారణాలలో ఒకటి.
ప్లాటినం యొక్క అత్యంత ముఖ్యమైన శాస్త్రీయ ఉపయోగాలలో ఉత్ప్రేరక చర్య ఒకటి. కొన్ని రసాయన చర్యలు సహజంగా చాలా నెమ్మదిగా జరుగుతాయి. ప్లాటినం వాటిని వేగవంతం చేయగలదు. ఈ ప్రక్రియలో సాధారణంగా ప్లాటినం స్వయంగా శాశ్వతంగా వినియోగించబడదు.
క్యాటలిటిక్ కన్వర్టర్లు వంటి వాహనాల ఉద్గార నియంత్రణ వ్యవస్థల్లో ప్లాటినం-సమూహ లోహాలను ఉపయోగిస్తారు. ఇవి హానికరమైన కొన్ని వాయు కాలుష్యకారకాలను తక్కువ హానికరమైన పదార్థాలుగా మార్చడంలో సహాయపడతాయి.

వైద్య శాస్త్రంలో ప్లాటినం సమ్మేళనాలకు ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. ముఖ్యంగా సిస్ప్లాటిన్ (Cisplatin) వంటి ప్లాటినం ఆధారిత ఔషధాలు కొన్ని రకాల క్యాన్సర్ చికిత్సలో ఉపయోగించబడుతున్నాయి. సిస్ప్లాటిన్‌లోని ప్లాటినం సమ్మేళనం క్యాన్సర్ కణాల DNAతో పరస్పర చర్య చేసి వాటి విభజనను అడ్డుకునే విధంగా పనిచేస్తుంది.
అయితే ఇటువంటి ఔషధాలు వైద్యుల పర్యవేక్షణలో మాత్రమే ఉపయోగించాలి; వీటికి దుష్ప్రభావాలు కూడా ఉండవచ్
ప్లాటినం అరుదైనది, మెరుపును ఎక్కువకాలం నిలుపుకోవడం, తుప్పు నిరోధకత కలిగి ఉండటం వంటి కారణాలతో ఆభరణాల తయారీలో ఉపయోగిస్తారు.
అలాగే:
రసాయన పరిశ్రమలో ఉత్ప్రేరకంగా
ప్రయోగశాల పరికరాల్లో
విద్యుత్ సంబంధిత కొన్ని పరికరాల్లో
అధిక ఉష్ణోగ్రతలను తట్టుకునే పరికరాల్లో

ప్లాటినం సహజంగా చాలా అరుదుగా లభించడం వల్ల దీని వనరులను జాగ్రత్తగా వినియోగించడం అవసరం. దీనిని రీసైకిల్ చేయడం ఆర్థికంగానే కాకుండా పర్యావరణపరంగానూ ప్రయోజనకరం. ముఖ్యంగా పారిశ్రామిక ఉత్ప్రేరకాలు, వాహనాల ఉద్గార నియంత్రణ పరికరాల నుంచి ప్లాటినం వంటి లోహాలను తిరిగి పొందే సాంకేతికతలు అభివృద్ధి చెందుతున్నాయి.
ప్లాటినం ఒక విలువైన ఆభరణ లోహం మాత్రమే కాదు—రసాయన శాస్త్రం, వైద్య శాస్త్రం, పర్యావరణ పరిరక్షణ, పారిశ్రామిక సాంకేతికతలకు ఉపయోగపడే అద్భుతమైన మూలకం. అరుదైనదైనా, దాని శాస్త్రీయ సామర్థ్యం ఎంతో విస్తృతమైనది. ముఖ్యంగా దాని రసాయనిక స్థిరత్వం, అధిక ఉష్ణ సహనం, ఉత్ప్రేరక లక్షణాలు ప్లాటినాన్ని ఆధునిక విజ్ఞానశాస్త్రంలో అత్యంత ముఖ్యమైన లోహాలలో ఒకటిగా నిలబెట్టాయి.